Ναοί του Αγίου Πνεύματος

Γιατί τιμούμε και προσκυνούμε τα λείψανα των αγίων; Πώς ενεργεί ο Θεός μέσω των λειψάνων ανθρώπων που έχουν πεθάνει εδώ και πολύ καιρό; Έχει σημασία τι μέγεθος έχει το απότμημα των λειψάνων που προσκυνάς; Τι είναι το πιο σημαντικό όταν απευθύνεσαι σε έναν άγιο; Για να βρούμε απαντήσεις σε αυτές τις συχνές και σημαντικές για πολλούς ερωτήσεις, απευθυνθήκαμε σε ιερείς.

Φωτογραφία: patriarchia.ru

Ακόμη και η σκιά των διερχόμενων αποστόλων θεράπευε

Πρωτοπρεσβύτερος Ολέγκ Στενιάεβ:

– Κάθε φορά που ο Κύριος εκδηλώνει την παρουσία Του μέσα από υλικά αντικείμενα: τη γη ή μια ολόκληρη πόλη, ένα χώρο, κάποιο αντικείμενο ή ακόμα και λείψανα αγίων, συντελείται ο αγιασμός αυτού του αντικειμένου με τη χάρη του Θεού. Και στη Βίβλο υπάρχουν πολλά παραδείγματα για αυτό. Εδώ είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι «Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα» (Ιω. 3:34).

Είπε ο Θεός στον Μωυσή: «Λῦσαι τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος, ἐν ᾧ σὺ ἕστηκας, γῆ ἁγία ἐστί» (Έξ. 3:5). Προφανώς, η γη έγινε αγία όχι επειδή άλλαξε η χημική της σύνθεση, αλλά επειδή ο Κύριος την αγίασε με την επικοινωνία Του με τον προφήτη. Μπορεί να γίνει αγία και ολόκληρη πόλη. Έτσι, η Ιερουσαλήμ στο Ευαγγέλιο αναφέρεται ρητά ως «αγία πόλη» (Μτ. 4: 5). Και ο Δαβίδ αναφωνεί: «Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ πλήθει τοῦ ἐλέους σου εἰσελεύσομαι εἰς τὸν οἶκόν σου, προσκυνήσω πρὸς ναὸν ἅγιόν σου ἐν φόβῳ σου» (Ψαλ. 5: 8) . Τα αντικείμενα των αποστόλων εκδήλωναν και αυτά τη χάρη της ίασης. Διαβάζουμε: «Δυνάμεις τε οὐ τὰς τυχούσας ἐποίει ὁ Θεὸς διὰ τῶν χειρῶν Παύλου, ὥστε καὶ ἐπὶ τοὺς ἀσθενοῦντας ἐπιφέρεσθαι ἀπὸ τοῦ χρωτὸς αὐτοῦ σουδάρια ἢ σιμικίνθια καὶ ἀπαλλάσσεσθαι ἀπ᾿ αὐτῶν τὰς νόσους, τά τε πνεύματα τὰ πονηρὰ ἐξέρχεσθαι ἀπ᾿ αὐτῶν» (Πράξ. 19: 11–12).

Ο Πρωτοπρεσβύτερος Ολέγκ Στενιάεβ

Ακόμη και η σκιά των διερχόμενων αποστόλων θεράπευε. «Μᾶλλον δὲ προσετίθεντο πιστεύοντες τῷ Κυρίῳ πλήθη ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν, ὥστε κατὰ τὰς πλατείας ἐκφέρειν τοὺς ἀσθενεῖς καὶ τιθέναι ἐπὶ κλινῶν καὶ κραβάττων, ἵνα ἐρχομένου Πέτρου κἂν ἡ σκιὰ ἐπισκιάσῃ τινὶ αὐτῶν» (Πράξ. 5: 14–15). Και τα λείψανα των νεκρών αγίων προσέφεραν παρηγοριά και προστασία, και έκαναν θαύματα. Διαβάζουμε: «Καὶ ἐγένετο αὐτῶν θαπτόντων τὸν ἄνδρα, καὶ ἰδοὺ εἶδον τὸν μονόζωνον καὶ ἔρριψαν τὸν ἄνδρα ἐν τῷ τάφῳ ῾Ελισαιέ, καὶ ἐπορεύθη καὶ ἥψατο τῶν ὀστέων ῾Ελισαιὲ καὶ ἔζησε καὶ ἀνέστη ἐπὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ» (Δ’ Βασ. 13: 21). Από τις Γραφές γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι κατά τη διάρκεια της σαραντάχρονης περιπλάνησης στην έρημο, τότε που ο Κύριος προστάτευε τον λαό Του με θαύματα και σημεία, στο στρατόπεδο του λαού του Θεού φυλάσσονταν τα λείψανα του Ιωσήφ του Πάγκαλου. Μάλιστα, ο ίδιος είχε δώσει εντολή να τα πάρουν μαζί τους όταν θα έβγαιναν από τη γη της Αιγύπτου προς τη Γη της Επαγγελίας.

Όπως βλέπουμε, πράγματι, «οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα» (Ιω. 3:34), ενεργεί με πολλούς και ποικίλους τρόπους. Αλλά κάθε φορά που βιώνουμε το θαυμαστό, αυτό μπορεί να ενισχύσει την πίστη μας και να στηρίξει τους ταλαντευόμενους, επειδή το θαύμα έχει ως κύριο σκοπό να βοηθάει όσους έχουν ανάγκη. Στη στη ζωή αυτών των ανθρώπων το θαύμα μπορεί να γίνει η αρχή για κάτι νέο, απροσδόκητο, κάτι με το οποίο αυτοί οι άνθρωποι δεν είχαν έρθει σε επαφή προηγουμένως.

Τα ιερά λείψανα είναι η συνύπαρξη των αγίων μαζί μας

Ιερέας Βαλέριος Ντουχάνιν:

– Τιμούμε τα λείψανα των αγίων, επειδή αγαπάμε τους ίδιους τους αγίους. Τα πράγματα που σχετίζονται με ένα αγαπημένο και κοντινό σε σένα πρόσωπο, γίνονται και αυτά το ίδιο αγαπητά και πολύτιμα. Συνήθως οι άνθρωποι φυλάσσουν τα πράγματα εκείνων που αγαπούν. Δεν είναι απλώς μνήμη, αλλά κατά κάποιον τρόπο μια σύνδεση και κοινωνία με εκείνον που αγαπάς. Γι' αυτό μας είναι τόσο αγαπητά τα πράγματα των αγίων ανθρώπων.

Όσον αφορά τα λείψανα των αγίων, δεν είναι απλά μνήμη ασκητή που ζούσε στο μακρινό παρελθόν, ούτε κειμήλιο της αρχαιότητας, αλλά η συνύπαρξη του αγίου με μας. Με τα λείψανά του, ο άγιος άνθρωπος παραμένει μαζί μας και βοηθά όσους προσεύχονται δίπλα στα ιερά λείψανα.

Ο ιερέας Βαλέριος Ντουχάνιν

Θυμάμαι, όταν είχα πάει για πρώτη φορά στην Λαύρα της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου, τότε που άρχισα να φοιτώ στη Ιερατική Σχολή, η επίσκεψη στον Ναό της Αγίας Τριάδας, όπου αναπαύονται τα λείψανα του Αγίου Σεργίου του Ράντονεζ, ήταν μια μυστική συνάντηση με τον ίδιο τον Άγιο Σέργιο. Αυτό δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτα. Δεν πηγαίνεις απλά στα λείψανα – πηγαίνεις στον ίδιο τον Όσιο Σέργιο, ο οποίος βλέπει τη θλίψη της ψυχής σου, ακούει την προσευχή σου και σε βοηθά. Μόνο εκεί γίνεται τόσο θερμή η προσευχή. Και αυτό συμβαίνει κάθε φορά που πλησιάζεις τα λείψανα οποιουδήποτε αγίου του Θεού.

Θα σας διηγηθώ μια ιστορία από τη ζωή ενός αγαπημένου μου προσώπου. Πρόκειται για την Ξένια, καθηγήτρια και μεταφράστρια, που το 2012 έπεσε και τραυματίστηκε σοβαρά στο αριστερό της χέρι. Ο τραυματολόγος, μετά από εξέταση, της ανακοίνωσε με θλίψη ότι είχε πέντε μυικές ρήξεις στην περιοχή του ώμου. Οι ρήξεις ήταν τόσο βαθιές που, για κάποιο λόγο, δεν ήταν δυνατό να διορθωθούν με απλή χειρουργική επέμβαση. Το χέρι της Ξένιας στερεώθηκε με ένα ειδικό εξάρτημα και της είπαν ότι σε ένα χρόνο αναμενόταν οι μύες να κολλήσουν και ότι μόνο τότε θα ήταν δυνατό να αφαιρεθεί το εξάρτημα. Σύντομα, η Ξένια κλήθηκε να συνοδεύει ως διερμηνέας τον Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ.Νικόλαο, που είχε έρθει από την Ελλάδα. Ο Σεβασμιώτατος ευλαβείται πολύ την Αγία Ματρώνα της Μόσχας και κάθε φορά που επισκέπτεται τη Ρωσία, σπεύδει να προσκυνήσει τα λείψανά της. Ο Σεβασμιώτατος πήγε στην Ιερά Μονή της Αγίας Σκέπης μαζί με την Ξένια. Πλησίασαν το λείψανο της αγίας. Η Ξένια, την ώρα που προσκυνούσε, ένιωσε ένα ελαφρύ τσούξιμο στο αριστερό της χέρι, στην περιοχή του ώμου, λες και ήταν από βελόνες. Καθώς έβγαιναν από τον Ναό, το τσούξιμο εντάθηκε. Εντάθηκε τόσο πολύ, που όταν κάθισαν με τον Σεβασμιώτατο για φαγητό, η Ξένια δεν μπορούσε να φάει καθόλου. Λίγο αργότερα, ξαφνικά πήρε κάτι με το αριστερό της χέρι και μόνο τότε παρατήρησε ότι δεν υπήρχε ούτε τραύμα ούτε τσούξιμο στον ώμο της. Όταν πήγε στον τραυματολόγο που είχε προβλέψει ένα χρόνο για πλήρη αποκατάσταση, αυτός της είπε ότι κάτι τέτοιο είναι γενικά αδύνατο και άρχισε να την ρωτάει πώς συνέβη αυτό. Αφού άκουσε τα σχετικά με την αποκατάσταση του ώμου, ο τραυματολόγος απόρησε και με λύπη της είπε ότι είχε πάει πρόσφατα στο Άγιο Όρος, πλήν όμως δεν είχε δώσει μεγάλη σημασία στα κειμήλια και δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ο Κύριος μπορεί να βοηθήσει τόσο αποκαλυπτικά έναν άνθρωπο.

Το πιο σημαντικό, ίσως, είναι ότι τα σώματα των αγίων έχουν γίνει θεοφόρα. Δεν είναι τα λείψανα των νεκρών, αλλά κειμήλια, τα σωματικά ενδύματα εκείνων που με όλη τους την καρδιά ήταν μαζί με τον Χριστό.

Τα λείψανα των αγίων είναι ναοί του Αγίου Πνεύματος, και γι' αυτό ο Θεός ενεργεί μέσω των λειψάνων τους

Τα λείψανα των αγίων είναι ναοί του Αγίου Πνεύματος, και γι' αυτό ο Θεός ενεργεί μέσω των λειψάνων τους. Τόσο οι ψυχές των αγίων ανθρώπων όσο και τα σώματά τους είναι κληρονομιά του Θεού. Οι άγιοι υποτάξανε την ψυχή και το σώμα τους στο Άγιο Πνεύμα, και γι' αυτό ο Θεός ενεργεί μέσω αυτών ως δικών Του.

Μέσω των λειψάνων, οι άγιοι συνεχίζουν να ενεργούν μέχρι σήμερα, δεν μας εγκαταλείπουν, και μέσω αυτών εκδηλώνεται η ανείπωτη ευσπλαχνία του Στοργικού Ουράνιου Πατέρα μας.

Η προσκύνηση των λειψάνων ή πώς να μάθουμε να μιλάμε με τους αγίους

Πρωτοπρεσβύτερος Ανδρέας Οβτσίνικοβ:

Ο Πρωτοπρεσβύτερος Ανδρέας Οβτσίνικοβ – Η μνήμη των αγαπημένων μας ανθρώπων μάς είναι πάντα πολύτιμη. Μετά το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, θέλουμε να βάλουμε το πορτρέτο ή τις φωτογραφίες του σε εμφανές σημείο, να ξεφυλλίζουμε τα γράμματα και τα βιβλία του, να αγγίζουμε τα πράγματά του... Στην Εκκλησία, μια τέτοια μνήμη για έναν άγιο διατηρείται μέσω των ιερών λειψάνων του. Η ψυχή του αγίου φεύγει για τις ουράνιες μονές, ενώ το σώμα, το οποίο αφού εργάστηκε σκληρά, παραμένει στη γη και τώρα αναπαύεται. Με τη βοήθεια του σώματος, η ψυχή απέκτησε αγγελικές ιδιότητες και κληρονόμησε την αιώνια ζωή. Το σώμα είναι σαν ρούχο για την ψυχή, ή ακριβέστερα, σαν σπίτι όπου η ψυχή έζησε τα χρόνια της επί της γης. Το σώμα είναι μέρος του ίδιου του ανθρώπου, της νοοτροπίας του, των ενδιαφερόντων του, των αξιών του... Το σώμα αντικατοπτρίζει και φυλάει μέσα του πάρα πολλά – τόσο τα κακά όσο και τα καλά. Θυμάται τι αγαπούσε ο άνθρωπος, τι σκεφτόταν περισσότερο και τι βίωνε, με ποιον ήταν φίλος, σε ποιον ήθελε να μοιάσει. Μπορεί να πει πολλά. Απλά, με τους νεκρούς, και ειδικά με τους αγίους, πρέπει να ξέρεις να μιλάς. Να μιλάς δηλαδή με μια ιδιαίτερη γλώσσα και ασυνήθιστες λέξεις, αλλά το πιο σημαντικό να μιλάς με πίστη σε αυτόν τον πραγματικό και ζωντανό διάλογο.

Η εμπειρία της προσευχής αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι αθάνατος και δεν γίνεται να πεθάνει. Ομοίως, ούτε η αγάπη μπορεί να πεθάνει και να χαθεί. Η αγάπη έχει πάντα την ιδιότητα να εκφράζεται και να εκδηλώνεται – μέσω της βοήθειας και της φροντίδας προς τους άλλους. Φυσικά, ξεχνώντας τον εαυτό της και τα δικά της. Με αυτό το πνεύμα ζούσαν οι άγιοι. Στο κέντρο της ζωής τους ήταν ο Χριστός, και εν τω Χριστώ ο κάθε άνθρωπος: ο κοντινός και ο μακρινός. Οι άγιοι, και μετά την αναχώρησή τους από εδώ, δεν σταματούν να προσφέρουν τον εαυτό τους στους άλλους. Το πιστεύουμε αυτό και γι' αυτό φιλούμε τα λείψανά τους και υψώνουμε τις προσευχές μας στους τάφους των αγίων. Οι άγιοι μας βοηθούν πάντα, όπως τα μεγαλύτερα αδέλφια προσέχουν τα μικρότερα. Θέλουν να μας πουν πολλά: για αυτή τη ζωή, αλλά κυρίως για την άλλη, για εκείνη που τους φανερώθηκε, για εκείνη που είδαν με τα μάτια τους και άγγιξαν με τα χέρια τους... – αυτή την αιώνια ζωή μας απαγγέλλουν (βλ.: Α’ Ιω. 1: 1–3). Πάνω απ' όλα, οι άγιοι θέλουν να είναι μαζί μας στη γη, ή, ακριβέστερα, θέλουν εμείς να είμαστε μαζί τους στον Ουρανό – αιωνίως κοντά τους.

Τα λείψανα των αγίων είναι σαν ένα άδειο και καθαρό δοχείο μύρου – ευωδιαστό και αρωματικό. Η πηγή της ευωδίας για την ψυχή και το σώμα είναι μία – η χάρη του Θεού. Και όπως ένα λουλούδι ή μια ολόκληρη ανθοδέσμη έχουν την ίδια μυρωδιά, το ίδιο δεν έχει σημασία το μέγεθος του αποτμήματος των λειψάνων.

Πρέπει όμως να προσκυνούμε τα λείψανα, όπως πρέπει και να περιμένουμε λίγες ώρες μαζί με όσους βρίσκονται μαζί μας στην μια Εκκλησία. Το καλύτερο είναι να περιμένουμε μόνοι και σιωπηλοί, κοιτάζοντας μέσα μας και φροντίζοντας τους άλλους. Όχι μόνο κράζοντας με την καρδιά μας στον άγιο, αλλά και ακούγοντας τις απαντήσεις του, αφού είναι πολύ κοντά και τα ακούει όλα. Ας ζητάμε, ας περιμένουμε και ας πιστεύουμε και δεν πρόκειται να καταισχυνθούμε ποτέ, γιατί θα λάβουμε αντί για το προσωρινό και το φθαρτό – το αιώνιο και το ουράνιο.

Η Θεία Χάρη διαχέεται από τα λείψανα ανάλογα με την πίστη και την ευσέβεια των προσκυνητών.

Ο ιερέας Δημήτριος Σίσκιν

Ιερέας Δημήτριος Σίσκιν:

– Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Και παρόλο που αυτές οι ιδιότητες είναι πνευματικές, αφού ο ίδιος ο Θεός είναι Πνεύμα (βλ. Ιω. 4:24), το σώμα του ανθρώπου καλείται να αγιαστεί και να κοινωνήσει της θείας ζωής, στο μέτρο που αυτό είναι δυνατό για τον άνθρωπο.

Η δεύτερη υπόσταση της Αγίας Τριάδας, ο Θεός Λόγος, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ευδόκησε ο Ίδιος να ενδυθεί την ανθρώπινη σάρκα και, αφού την αγίασε και την μεταμόρφωσε με την άγια Ανάστασή Του, αναλήφθηκε εν σώματι στον ουρανό, βάζοντας την αρχή της ανθρώπινης ζωής στη Βασιλεία του Θεού, ζωής στην ιερή ενότητα του σώματος, της ψυχής και του πνεύματος.

Οι άγιοι πατέρες, και συγκεκριμένα ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, λένε να μην αποστρεφόμαστε ούτε τις πνευματικές ούτε τις σωματικές εργασίες, επειδή το σωματικό όταν αφιερώνεται στον Θεό είναι και αυτό πνευματικό. Γι' αυτό τα σώματα των αγίων, αγιασμένα με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, τιμώνται από εμάς ως λείψανα – δηλαδή ως σώματα, στα οποία η δύναμη του Θεού εκδηλώνεται σε όλη της την πληρότητα.

Καθώς προσκυνούμε με ευλάβεια τα λείψανα των αγίων, ζητάμε την πρεσβεία και τη μεσιτεία τους ενώπιον του Θεού στο έργο της σωτηρίας μας. Ταυτόχρονα, ωστόσο, πρέπει και οι ίδιοι να καταβάλλουμε προσπάθειες για μετάνοια και για αλλαγή της ζωής μας.

Όσον αφορά στα αποτμήματα των λειψάνων και το μέγεθός τους, αυτό φυσικά δεν έχει μεγάλη σημασία, διότι η θεία χάρη εκπέμπεται από τα λείψανα σε όσους τα προσκυνούν ανάλογα με την πίστη και την ευσέβεια τους.

Ο ιερέας Παύλος Κονκόβ

Ιερέας Παύλος Κονκόβ:

Δεν έχει σημασία πόσο μεγάλο απότμημα των λειψάνων προσκυνούμε. Το κύριο είναι με ποια στάση προσεγγίζουμε το κειμήλιο

– Ο Κύριος δημιούργησε τον άνθρωπο από χώμα. Χώμα και θα γίνουμε όλοι. Και στο τέλος των καιρών, όπως γνωρίζουμε από το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, ο Κύριος θα μας επανακτήσει όλους από το χώμα της γης. Δηλαδή, η σύνδεση του σώματος με την ψυχή δεν διακόπτεται μετά το θάνατο. Αν ο άνθρωπος κατά τη διάρκεια της ζωής του απέκτησε τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, τότε αυτή η σύνδεση με τον Θεό δεν διακόπτεται μετά το θάνατο: η ψυχή του αγίου μέχρι τη Δευτέρα Έλευση του Χριστού μεταβαίνει στους παραδεισένιους τόπους, αλλά δεν χάνει τη σύνδεσή της με το σώμα, με το οποίο θα ενωθεί κατά την Ημέρα της Κρίσης. Αυτό ακριβώς μας δίνει τη δυνατότητα να λαμβάνουμε με ορατό τρόπο τη χάρη του Θεού τόσο κατά τη διάρκεια της ζωής του αγίου όσο και μετά την μακάρια κοίμησή του. Σε αυτό ακριβώς βασίζεται η τιμή των λειψάνων των αγίων. Και δεν έχει σημασία πότε έζησε ο άγιος, τον περασμένο αιώνα ή αν είναι μάρτυρας ή απόστολος των πρώτων αιώνων του Χριστιανισμού. Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν ειδικά όργανα για τη μέτρηση της χάρης, δεν μπορούμε να μετρήσουμε τη χάρη του Θεού. Μπορούμε όμως να πούμε με βεβαιότητα ότι το μέγεθος του αποτμήματος των λειψάνων του αγίου δεν επηρεάζει τα πνευματικά δώρα. Δεν έχει σημασία πόσο μεγάλο απότμημα των λειψάνων προσκυνούμε. Το κύριο είναι με ποια στάση προσεγγίζουμε το κειμήλιο. Αν απαιτούμε από τον άγιο, τον αναγκάζουμε να μας βοηθήσει, χωρίς ταυτόχρονα να προσπαθούμε καν να ζούμε μια ευσεβή ζωή, τότε ακόμα και αν μπροστά μας βρίσκονται όλα τα λείψανα του κόσμου, ο Κύριος μπορεί να αγνοήσει το αίτημά μας. Όλα εξαρτώνται από την πίστη μας, και μόνο αυτή έχει σημασία, ενώ το μέγεθος του κειμηλίου ή ο τόπος, από τον οποίο προέρχεται, δεν παίζουν κανένα ρόλο.

Η εν Χριστώ ενότητα

Ιερέας Αλέξανδρος Σατόμσκι:

– Έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο ως κάτι σύνθετο. Οι θεολόγοι λογομαχούν για το αν ο άνθρωπος αποτελείται από δύο ή τρία στοιχεία, αν έχει μόνο ψυχή και σώμα ή αν έχει και πνεύμα. Ξεχνάμε όμως ότι η Αγία Γραφή δεν αναγνωρίζει τέτοιο πρόβλημα. Στην Αγία Γραφή ο άνθρωπος δεν ισούται με το άθροισμα των μερών του, αλλά αποτελεί ένα εκπληκτικό ενιαίο δημιούργημα. Γι' αυτό και η τιμή των σωμάτων των αγίων – των λειψάνων – είναι τόσο διαδεδομένη στην χριστιανική παράδοση. Διότι δεν πρόκειται για σκόνη, φθορά, ακαθαρσία ή οτιδήποτε άλλο, αλλά για έναν λαμπερό ναό, στον οποίο κάποτε ενοίκησε το Άγιο Πνεύμα.

Ο ιερέας Αλέξανδρος Σατόμσκι

Η δεύτερη σημαντική θέση που πρέπει να θυμόμαστε όταν απευθυνόμαστε στους αγίους είναι ότι η ενότητα μαζί τους είναι δυνατή μόνο εν Χριστώ. Η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού, που καλείται να φανερώσει την παρουσία του Θεού στον κόσμο. Φανερώνει όμως αυτή την παρουσία, μόνο όταν βρίσκεται εν Θεώ, σαν να ενώνεται με Αυτόν και μέσω Αυτού: ακριβώς μέσω της Κοινωνίας με τον Θεό, με το Σώμα και το Αίμα Του, γινόμαστε μέρος του Σώματός Του, δηλαδή της Εκκλησίας. Και αφού γινόμαστε μέρος της ως κύτταρα ενός οργανισμού, αποκτούμε ενότητα με τα υπόλοιπα μέρη, δηλαδή, τους πιστούς όλων των εποχών και όλων των λαών, που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν ή ζουν τώρα στην άλλη άκρη της γης. Οι άγιοι είναι αδέρφια μας, μέλη του ίδιου Σώματος, που ήδη λάμπουν με δόξα, που δεν έχουν απομακρυνθεί από εμάς. Αντίθετα, έχουν πλησιάσει τα μέγιστα!