Η αυτοδικαίωση

Ο Χριστός μπροστά στον Πιλάτο. Ο Πιλάτος νίπτει τας χείρας του

Είτε μας αρέσει είτε όχι, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν την τάση να αξιολογούν όλες τις ενέργειες και τις πράξεις τους αποκλειστικά από τη θετική πλευρά. Στην καθημερινή ζωή προσπαθούμε συνεχώς να δικαιολογούμαστε, να μειώσουμε το βαθμό της ενοχής μας ή να αποτινάξουμε εντελώς το βάρος της ευθύνης από τους ώμους μας, μεταθέτοντάς το συχνά σε ώμους άλλων. Η στάση ζωής, που περιλαμβάνει διαρκή αυτοδικαίωση, οδηγεί τον άνθρωπο στο να κλείνει πάντα τα μάτια στα ελαττώματα και τις αδυναμίες του, μέχρι του σημείου που να μπορεί σταδιακά να πάψει να τα βλέπει.

Ορισμένοι ψυχολόγοι θεωρούν αυτό το φαινόμενο ως έναν από τους σημαντικότερους αμυντικούς μηχανισμούς που προστατεύουν τον ψυχισμό του ανθρώπου από την επίδραση αρνητικών καταστάσεων. Με αυτόν τον τρόπο, ουσιαστικά γίνεται αποδεκτή, αν όχι με την έννοια του αναπόφευκτου, τουλάχιστον, με την έννοια μιας μορφής αναγκαίου, η ενεργητική αυτοδικαίωση, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις.

Στην ορθόδοξη αντίληψη, η αυτοδικαίωση αποτελεί θανάσιμο αμάρτημα

Στην ορθόδοξη αντίληψη, η αυτοδικαίωση αποτελεί θανάσιμο αμάρτημα. Η ουσία αυτής της ασθένειας έγκειται στο ότι ο άνθρωπος δεν βλέπει, ή ακριβέστερα, δεν θέλει να βλέπει τις αμαρτίες του, δεν αναγνωρίζει την αμαρτωλότητά του. Στα μάτια των άλλων, μια τέτοια προσωπικότητα προσπαθεί να φαίνεται αψεγάδιαστη, και παράλληλα θεωρεί τον εαυτό της πρότυπο σε όλα. Όλα αυτά δείχνουν ότι στη βάση της αυτοδικαίωσης βρίσκεται το πάθος της υπερηφάνειας, δηλαδή η απόλυτη εσωστρέφεια του ανθρώπου στον εαυτό του. Έχοντας αυτή την αντίληψη, θεωρεί ότι όλα περιστρέφονται γύρω του, όλα τείνουν προς αυτόν, ενώ ο ίδιος αισθάνεται ότι βρίσκεται στο κέντρο των πάντων και ότι δίνει σε όλα την ώθηση ζωής. Σε μια τέτοια κατάσταση, ο άνθρωπος αποδίδει την αλήθεια μόνο στον εαυτό του, ενώ ό,τι δεν συνάδει με τη γνώμη του, το θεωρεί ανάξιο προσοχής, λανθασμένο και άδικο. Απαλλάσσοντας τον εαυτό του από την ευθύνη, ένας τέτοιος άνθρωπος καθιστά οποιονδήποτε ή οτιδήποτε άλλο υπεύθυνο για τις δυσχέρειες και τις απογοητεύσεις του.

Η Αγία Γραφή μας λέει ότι η αυτοδικαίωση είναι αποτέλεσμα της πτώσης. Στην ερώτηση του Θεού προς τον Αδάμ, αν είχε φάει καρπό από το απαγορευμένο δέντρο, ο Αδάμ δεν τολμά να απαντήσει και να πει την αλήθεια. Δεν ακολουθεί τον δρόμο της μετάνοιας, αλλά αρχίζει να δικαιολογεί τον εαυτό του, ρίχνοντας την ευθύνη στην Εύα και στη συνέχεια στον όφι. Έτσι, προκύπτει η τάση να βλέπουμε την αμαρτία στον άλλον και να προσπαθούμε να μην την παρατηρούμε στον εαυτό μας. Φαίνεται ότι πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν αυτή την κατάσταση. Αυτό εκδηλώνεται ιδιαιτέρως έντονα στην εξομολόγηση. Και τότε μια τέτοια εξομολόγηση γίνεται η ίδια αμαρτία και αποτελεί μαρτυρία εις βάρος μας ενώπιον του Θεού. Ο ιερέας Αλέξανδρος Ελτσανίνοφ, παρατηρώντας αυτήν την ιδιαιτερότητα, έλεγε ότι αν ο άνθρωπος στην εξομολόγηση ψάχνει δικαιολογίες, αν προσπαθεί να επικαλεστεί στον πνευματικό του «ελαφρυντικές περιστάσεις, αν αναφέρει τρίτους που τον οδήγησαν στην αμαρτία, [αν στη συμπεριφορά του είναι εμφανής] η απουσία βαθιάς μετάνοιας (χωρίς δάκρυα) και η συνεχιζόμενη παραμονή στην αμαρτία, όλα αυτά μαρτυρούν φιλαυτία»^[1].

Σύμφωνα με τον Άγιο Παΐσιο τον Αγιορείτη, όποιος δικαιολογείται, βρίσκεται «σε λανθασμένη κατάσταση … Κόβει την επικοινωνία με τον Θεό και στερείται την θεία Χάρη, γιατί η θεία Χάρις δεν έρχεται σε λανθασμένη κατάσταση»^[2].

Η αυτοδικαίωση είναι ο πυρήνας της φιλαυτίας, και επομένως, της υπερηφάνειας. Για να αρχίσει να καταπολεμά την αυτοδικαίωση, ο άνθρωπος πρέπει πρώτα απ' όλα να αναγνωρίσει ότι έχει αυτήν τη φοβερή ασθένεια, να την δει μέσα του και να εμπνευστεί για να την καταπολεμήσει. Σημαντική ασκητική εργασία, ικανή να βοηθήσει τον άνθρωπο σε αυτόν τον αγώνα, είναι η αυτομεμψία. Οι Άγιοι Πατέρες θεωρούν την αυτομεμψία μέρος της νοεράς εργασίας, που εναντιώνεται «στη νοσηρή τάση της πεσμένης φύσεως των ανθρώπων όλων, – ακόμα κι εκείνων που κατάφωρα αμαρτάνουν – να παρουσιάζονται σαν δίκαιοι»^[3]. Μεγάλο όφελος θα έχει ο άνθρωπος, όταν αρχίσει να δικαιολογεί τους άλλους και να μέμφεται τον εαυτό του. Σε αυτή την περίπτωση, θα αναζητά τις αιτίες όλων των δεινών στον εαυτό του, στις αμαρτωλές του συνήθειες και στις πτώσεις του, και όχι σε εξωτερικούς παράγοντες και στις πράξεις των άλλων ανθρώπων.

Όταν φαίνεται ότι παντού επικρατεί αδικία και ο άνθρωπος, πεπεισμένος για το δίκιο του, προσβάλλεται και αγανακτεί εναντίον των άλλων, είναι σημαντικό να μην εγκλωβιζόμαστε σε αυτό, αλλά να κατευθύνουμε τη σκέψη μας προς τη σωστή κατεύθυνση. Πρέπει να αναζητούμε την αιτία των προβλημάτων όχι στους γύρω μας, αλλά στον εαυτό μας, να θυμόμαστε όλες τις αμαρτίες του παρελθόντος και να αρχίζουμε να μετανοούμε και να κλαίμε για αυτές μέσ’ στην ψυχή μας. Είναι σημαντικό να ζητάμε συγχώρεση από τον Θεό, και όχι να δικαιολογούμαστε μπροστά Του.