Τι σημαίνει το «δουλεύειν μαμωνᾷ»;

Φωτογραφία by Hana Bae on Unsplash

Παραδοσιακά, η έκφραση «δουλεύειν Μαμωνά» σημαίνει να νοιάζεσαι για τα υλικά αγαθά παρά για την πνευματική ζωή, να ζεις κυνηγώντας τις απολαύσεις, να βασίζεσαι αποκλειστικά στον πλούτο και τα χρήματα αντί να εμπιστεύεσαι τον Θεό και το θέλημά Του.

Ο «μαμωνάς» (ή «μαμμωνάς») είναι αραμαϊκή λέξη που συναντάται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Μτ. 6:24) και στο κατά Λουκά (Λκ. 16:13). Σημαίνει «πλούτος» και πιθανώς είναι δάνεια από τα εβραϊκά, όπου η λέξη «μαμών» έχει την ίδια σημασία. Στα εβραϊκά ενσωματώθηκε, πιθανώς, από τις χαναανικές γλώσσες. Είχε διατυπωθεί υπόθεση ότι Μαμωνάς ονομαζόταν ο συριακός θεός του πλούτου, αλλά οι σύγχρονοι μελετητές αμφισβητούν αυτή την εκδοχή.

Ο Ιησούς Χριστός αναφέρει στο Ευαγγέλιο το μαμωνά, όταν μιλάει για τη σωστή στάση απέναντι στον γήινο πλούτο: «Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν· ἢ γὰρ τὸν ἕνα μισήσει καὶ τὸν ἕτερον ἀγαπήσει, ἢ ἑνὸς ἀνθέξεται καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει. οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ» (Μτ. 6:24). Ο Ιερός Ιερώνυμος Στριδώνος εξηγεί τα λόγια αυτά ως εξής:

«Στη συριακή (αραμαϊκή) γλώσσα, ο πλούτος ονομάζεται μαμωνάς. Δεν μπορείτε να δουλεύετε τον Θεό και τον πλούτο! Ας το ακούσει αυτό ο τσιγκούνης, ας το ακούσει αυτός που φέρει το όνομα του χριστιανού, ότι δεν μπορεί να δουλεύει ταυτόχρονα και τον πλούτο και τον Χριστό».

Οι άγιοι πατέρες-ασκητές έχουν επανειλημμένα επισημάνει ότι ο άνθρωπος, που ασχολείται με τη συσσώρευση πλούτου, ακόμη και με την πιο ευγενή πρόφαση («πρέπει να έχουμε ένα απόθεμα για παν ενδεχόμενο»), αρχίζει να ελπίζει περισσότερο στον πλούτο παρά στη Θεία Πρόνοια. Γι' αυτό δεν είναι τυχαίο που, συνεχίζοντας τη φράση για τον μαμωνά, ο Χριστός προσθέτει: «Διὰ τοῦτο λέγω ὑμῖν, μὴ μεριμνᾶτε τῇ ψυχῇ ὑμῶν τί φάγητε καὶ τί πίητε, μηδὲ τῷ σώματι ὑμῶν τί ἐνδύσησθε» (Μτ. 6:25). Εδώ το «μὴ μεριμνᾶτε» σημαίνει «μην αγχώνεστε και μην αγωνιάτε». Αναμφίβολα, ο άνθρωπος πρέπει να εργάζεται για να εξασφαλίζει για τον εαυτό του τροφή, ρούχα και άλλα υλικά αγαθά, χωρίς τα οποία η ζωή είναι απλά αδύνατη. Ωστόσο, οι σκέψεις γι' αυτά δεν πρέπει να απορροφούν τους ανθρώπους, να καταλαμβάνουν όλο το χρόνο τους, να αποτελούν επιπλέον πηγή ανησυχίας και φόβου, να εμποδίζουν την πνευματική ζωή. Με αυτή τη φράση ο Χριστός καλεί να ελπίζουμε και να βασιζόμαστε στον Θεό, να θυμόμαστε «ὅτι οὐκ ἐν τῷ περισσεύειν τινὶ ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἐστιν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῦ» (Λκ. 12:15).

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας πιστός δεν μπορεί να είναι πλούσιος. Η Αγία Γραφή αναφέρει πολλούς αγίους που ήταν αρκετά εύποροι άνθρωποι, όπως για παράδειγμα, τον Αβραάμ και τον Ιωσήφ άπό την Αριμαθαία. Το πρόβλημα δεν είναι πόσα χρήματα και λοιπά περιουσιακά στοιχεία έχει κανείς, αλλά ποια στάση έχει απέναντί τους. Ας ανατρέξουμε στην ερμηνεία του Αγίου Ιερώνυμου Στριδώνος που ήδη αναφέρθηκε παραπάνω: «Ο Χριστός δεν μίλησε για όποιον έχει πλούτο, αλλά για όποιον είναι δούλος του πλούτου. Πράγματι, όποιος είναι δούλος του πλούτου, αυτός ως δούλος φυλάει τον πλούτο, ενώ όποιος πέταξε από πάνω του το ζυγό του πλούτου, αυτός τον μοιράζει ως κύριος».

Σε μια σειρά από πατερικές ερμηνείες, ο μαμωνάς δεν περιορίζεται αποκλειστικά στον πλούτο και την πλεονεξία. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διευρύνει την έννοια του μαμωνά και την εξετάζει, επί της αρχής, ως σύμβολο των γήινων υλικών απολαύσεων, η επιδίωξη των οποίων έρχεται σε αντίθεση με τη διδασκαλία του Ευαγγελίου: «Διότι πώς είναι δυνατόν να συνυπάρξουν αυτά, όταν ο ένας διατάσσει να αρπάζεις ο δε άλλος να προσφέρεις τα αγαθά σου, ο ένας να είσαι εγκρατής και ο άλλος να πορνεύεις, ο ένας να μεθάς και να ζεις πολυτελώς, ο άλλος να είσαι κύριος της κοιλίας σου, ο ένας να περιφρονείς τα πλούτη και ο άλλος να προσκολλάσαι εις αυτά, ο ένας να θαυμάζεις τα μάρμαρα, τους τοίχους και τα μεγάλα κτίρια και ο άλλος να μην δίνεις σημασία σε αυτά, αλλά να τιμάς την ευσέβεια; Πραγματικά, από ποιους καταδίκους δε θα ήταν αθλιώτεροι εκείνοι, οι οποίοι ενώ έχουν κύριον τον Θεό, φεύγουν με τη θέλησή των από την ήμερον βασιλεία του προς την φοβερά εκείνη τυραννία, και μάλιστα, όταν τόσο μεγάλη ζημία υφίστανται και εδώ εις την γην από την πράξη αυτήν; Διότι από την ενέργεια αυτήν προκύπτει ανυπολόγιστος ζημία, δίκες, αδικίες, διαμάχες, κόποι, τύφλωση της ψυχής και, το χειρότερο από όλα, είναι ότι μας κάνει να χάσουμε όλα τα υψηλά αγαθά, τα οποία προσφέρει η δουλεία του Θεού»*.

Με παρόμοιο τρόπο αντιλαμβανόταν την έννοια του μαμωνά και ο άγιος Ησαΐας ο Ερημίτης: «Μαμωνάς είναι κάθε έργο του κόσμου τούτου. Η αληθινή λατρεία του Θεού είναι να μην έχει κανείς στο μυαλό του τίποτα ξένο προς τον Θεό». Με άλλα λόγια, όποιος μεριμνά για κάτι μάταιο, εφήμερο και ξένο προς τις ευαγγελικές εντολές, αυτός «δουλεύει τω μαμωνά».