Η ορθόδοξη στάση απέναντι στην Τεχνητή Νοημοσύνη: μεταξύ ανησυχίας και ελπίδας

Σε μια εποχή ραγδαίας τεχνολογικής ανάπτυξης, το ερώτημα της στάσης της Εκκλησίας απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) γίνεται όλο και πιο επίκαιρο. Τι είναι η ΤΝ από την πλευρά της ορθόδοξης κοσμοθεωρίας; Υπάρχει επίσημη θέση της Εκκλησίας; Ποια είναι τα επιχειρήματα που προβάλλουν οι θεολόγοι και οι ποιμένες; Ας προσπαθήσουμε να βγάλουμε άκρη, βασιζόμενοι στην Αγία Γραφή, την αγιοπατερική σκέψη και τις πρόσφατες εκκλησιαστικές συζητήσεις.

Τι είναι η ΤΝ;

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ο τομέας της επιστήμης των υπολογιστών που ασχολείται με τη δημιουργία μηχανών και προγραμμάτων που να είναι ικανά να μιμούνται τις ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες: μάθηση, επίλυση προβλημάτων, αναγνώριση εικόνων, επεξεργασία φυσικής γλώσσας.

Σύγχρονα συστήματα ΤΝ:

• μηχανική μάθηση και νευρωνικά δίκτυα·

• γενετικά μοντέλα (παραγωγής κειμένου, γραφικών, ήχου)·

• αυτόνομα συστήματα λήψης αποφάσεων·

• ρομποτική με στοιχεία «αυτομάθησης».

Το ερώτημα-κλειδί είναι: Είναι δυνατόν η ΤΝ να διαθέτει συνείδηση, βούληση, ικανότητα ηθικής επιλογής – ιδιότητες που στη χριστιανική θεολογία θεωρούνται εγγενείς μόνο στον άνθρωπο, ο οποίος δημιουργήθηκε «κατ' εικόνα Θεού» (Γέν. 1, 27); Μπορούμε να συγκρίνουμε την ΤΝ με τη μοναδική ανθρώπινη προσωπικότητα, που είναι προικισμένη με ελευθερία και ηθικό συναίσθημα;

Υπάρχει επίσημη θέση της Εκκλησίας;

Σήμερα, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία δεν διαθέτει ένα κοινό κείμενο που να εκφράζει τη στάση της απέναντι στην TN. Δεν υπάρχει ούτε κοινή συνοδική απόφαση σχετικά με το θέμα αυτό.

Ωστόσο, το θέμα αποτελεί αντικείμενο αναφοράς σε βασικά έγγραφα.

Στο έγγραφο «Αρχές της κοινωνικής διδασκαλίας της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας» (2000) διατυπώνονται οι αρχές που πρέπει να διέπουν τη στάση μας απέναντι στην επιστήμη και την τεχνολογία. Αυτές μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον υποτάσσει· είναι απαράδεκτο να δημιουργούνται συστήματα που παραβιάζουν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του προσώπου¹.

Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον υποτάσσει· είναι απαράδεκτο να δημιουργούνται συστήματα που παραβιάζουν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του προσώπου

Στα κείμενα της Διασυνοδικής Συνέλευσης και στις ομιλίες των ιεραρχών τονίζεται η ανάγκη για ηθική αξιολόγηση των νέων τεχνολογιών².

Έτσι, αν και δεν έχει διατυπωθεί ακόμη επίσημη «δογματική» σχετικά με την ΤΝ, έχουμε ένα σαφές σύστημα ηθικών προσανατολισμών, την ορθόδοξη ανθρωπολογία και την εκκλησιαστική αντίληψη περί της επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου. Με βάση όλα αυτά, οι ορθόδοξοι χριστιανοί μπορούν να διαμορφώσουν τη δική τους άποψη για την ΤΝ.

Προσεγγίσεις της ΤΝ σύμφωνα με τον σύγχρονο ορθόδοξο λόγο

Στο εκκλησιαστικό περιβάλλον μπορούμε να διακρίνουμε διάφορες προσεγγίσεις του ζητήματος της ΤΝ, οι οποίες εκφράζονται από διάφορες έγκυρες φωνές. Οι προσεγγίσεις αυτές δεν είναι αντιφατικές, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται.

1.Επεξεργασμένος σκεπτικισμός και θεμιτές ανησυχίες για τους κινδύνους

Ορισμένοι κληρικοί και πνευματικοί ηγέτες θεωρούν την ανάπτυξη της ΤΝ ως απειλή για την πνευματική ζωή του ανθρώπου.

Ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει επανειλημμένα εκφράσει την άποψή του σχετικά με τις πιθανές απειλές που συνδέονται με την ΤΝ. Έχει τονίσει ότι η προτίμηση της επικοινωνίας με μηχανές αντί της αλληλεπίδρασης με ανθρώπους μπορεί να συντελέσει σε παρεμπόδιση ανάπτυξης της προσωπικότητας του ανθρώπου και της κοινωνίας, καθώς και στη διάβρωση των ορίων μεταξύ του καλού και του κακού, κάτι που, κατά τη γνώμη του, μπορεί να φέρει πιο κοντά την «εποχή του Αντίχριστου». Ο Πατριάρχης καλεί σε προσεκτική και υπεύθυνη κατανόηση της επίδρασης της ΤΝ στην πνευματική ζωή του ανθρώπου. Σημειώνει, εκτός των άλλων, ότι:

«Η Εκκλησία δεν απέρριψε ποτέ την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο αυτή καθεαυτή... Αντιμετωπίζουμε με ενδιαφέρον και προσοχή τα πραγματικά επιτεύγματα της επιστημονικής σκέψης και πάντα προσπαθούσαμε να αξιολογούμε ηθικά τις δυνατότητες που ανοίγονται μέσω της επιστημονικής έρευνας»³.

Ο ιερέας Δημήτριος Τριμπούσνι θεωρεί την ΤΝ πειρασμό και επισημαίνει ότι η κυριαρχία και εξάρτηση από την ψηφιακή τεχνολογία εμποδίζουν την πνευματική ζωή. Προειδοποιεί για τους κινδύνους της πνευματικής παρακμής και της απώλειας της ανθρωπιάς, λόγω της υπερβολικής εξάρτησης από την τεχνολογία⁴.

Ο γέροντας Αιμιλιανός από την Σιμωνόπετρα προειδοποιούσε ότι εξαιτίας των τεχνολογιών της πληροφορίας οι άνθρωποι χάνουν την ψυχική ηρεμία τους, τον αυτοέλεγχό τους και την ικανότητα περισυλλογής και στοχασμού, μετατρέποντάς τους σε «σκλάβους των εικόνων και των πληροφοριών»⁵.

Ο ιερέας Δαβίδ Μπομπρόβ υπογραμμίζει:

«Αν ο άνθρωπος αρχίζει να προτιμά την επικοινωνία με μια μηχανή αντί με έναν ζωντανό άνθρωπο, αν αντικαθιστά την προσευχή με συνομιλίες με ένα bot ή αν εμπιστεύεται την επίλυση πνευματικών ζητημάτων στην ΤΝ, αυτό είναι ήδη πρόβλημα. Όχι τεχνικό, αλλά πνευματικό»⁶.

2.Πραγματιστική προσέγγιση με έμφαση στην ηθική

Οι εκπρόσωποι αυτής της κατεύθυνσης αναγνωρίζουν τη δυναμική της ΤΝ, αλλά επιμένουν για αυστηρά ηθικά πλαίσια στην εφαρμογή της.

Ο Μητροπολίτης Καλούγκα και Μπόροβσκ κ.Κλήμης υπογραμμίζει την ανάγκη για μια λογική και προσεκτική προσέγγιση στο ζήτημα της ΤΝ. Σημειώνει ότι είναι απολύτως απαράδεκτο να αναγορεύεται η ΤΝ ως ηθικό υποκείμενο ή προσωπικότητα και κάνει έκκληση ώστε να αναπτυχθεί ενιαία ορολογία για την κατανόηση των ηθικών πτυχών των τεχνολογιών⁷.

Ο ιερέας Θεόδωρος Λουκιάνοβ, Πρόεδρος της Πατριαρχικής Επιτροπής για θέματα οικογένειας, προστασίας της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας, πρότεινε μια σειρά μέτρων για την προληπτική αντιμετώπιση των αρνητικών επιπτώσεων της ΤΝ, όπως:

• νομοθετική απαγόρευση της τεχνητής μεταφοράς της ανθρώπινης εικόνας σε μηχανές·

• σήμανση του περιεχομένου που αποτελεί προϊόν νευρωνικών δικτύων·

• προληπτικά μέτρα προστασίας των ανηλίκων από την πρόωρη πρόσβαση στην ΤΝ⁸.

3. Ήπιος αισιοδοξισμός με επιφυλάξεις

Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης βλέπουν στην ΤΝ ένα ουδέτερο εργαλείο, η χρησιμότητα ή η επικινδυνότητα του οποίου καθορίζεται από τους σκοπούς χρήσης του.

Ο πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Σμιρνόβ παρομοίαζε την ΤΝ με δίκοπο μαχαίρι: το εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για καλό (π.χ. για την επεξεργασία πληροφοριών) όσο και για κακό (για τη χειραγώγηση της συνείδησης). Τόνιζε ότι σημασία έχει ο σκοπός της χρήσης των τεχνολογιών⁹.

Ο κ.Βλαδίμηρος Λεγκόϊντα, Πρόεδρος του Συνοδικού Τμήματος επί των σχέσεων της Εκκλησίας με την Κοινωνία και τα ΜΜΕ, θεωρεί ότι η ανάπτυξη της ΤΝ, για την Εκκλησία, δεν αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα, αλλά μια ειδική πτυχή της χριστιανικής φιλοσοφίας της τεχνολογίας:

«Οποιοδήποτε εργαλείο είναι αξιακά ουδέτερο. Αν χρησιμοποιείται για καλό σκοπό είναι καλό, η κατάχρηση οποιουδήποτε εργαλείου είναι κακή»¹⁰.

Ο πατήρ Διονύσιος Ποζντνιάεβ, Προϊστάμενος του Ιερού Ναού των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου στο Χονγκ Κονγκ, θεωρεί επίσης την ΤΝ ως εργαλείο που είναι ηθικά ουδέτερο. Όλα εξαρτώνται από το ποιος το χρησιμοποιεί και για ποιο σκοπό. Η ΤΝ δεν δημιουργεί νέες έννοιες, αλλά απλώς επεξεργάζεται τις ιδέες που εισάγονται σε αυτήν¹¹.

4.Έρευνα και διάλογος

Ορισμένοι εκπρόσωποι της Εκκλησίας επικεντρώνονται στη μελέτη του προβλήματος και στην αναζήτηση χριστιανικών απαντήσεων στις προκλήσεις της εποχής.

Τα έργα των αγίων πατέρων δεν περιέχουν άμεσες αναφορές στην τεχνολογία, γεγονός που δυσχεραίνει την εφαρμογή των διδασκαλιών τους σε θέματα ΤΝ

Ο πρωτοπρεσβύτερος Αλέξανδρος Αμπράμοβ (γραμματέας της Συνοδικής Επιτροπής Βιοηθικής) σημειώνει ότι τα παραδοσιακά έργα των αγίων πατέρων δεν περιέχουν άμεσες αναφορές στην τεχνολογία, γεγονός που δυσχεραίνει την εφαρμογή των διδασκαλιών τους σε θέματα ΤΝ. Η Εκκλησία ερευνά ενεργά αυτό το θέμα, βασιζόμενη στις ιδέες της ρωσικής φιλοσοφίας της τεχνολογίας των αρχών του 20ού αιώνα, και προσπαθεί να διαμορφώσει επαρκείς χριστιανικές απαντήσεις στις σύγχρονες προκλήσεις¹².

Βασικές ηθικές προκλήσεις

Η ορθόδοξη σκέψη επισημαίνει μια σειρά από «κόκκινες γραμμές» αναφορικά με την ανάπτυξη της ΤΝ, όπως τις ακόλουθες:

1. Την προσπάθεια απομίμησης της πνευματικότητας. Η δημιουργία «ψηφιακών ιερέων», chat bots για «εξομολόγηση» ή προσευχητικές πρακτικές είναι μια επικίνδυνη υποκατάσταση της ζωντανής ποιμαντικής φροντίδας. Όπως έγραφε ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσάνινοφ στο έργο του «Ασκητικές εμπειρίες»:

«Όποιος αναζητεί τη σοφία έξω από τον Χριστό, αρνείται τον Χριστό, απορρίπτει την αληθινή σοφία και αποκτά την ψεύτικη γνώση, τη γνώση των πεσμένων πνευμάτων»¹³.

2. Την απειλούμενη αυτονομία της προσωπικότητας. Τα συστήματα πρόβλεψης συμπεριφοράς, οι «κοινωνικές ιεραρχήσεις», η χειραγώγηση της συνείδησης μέσω εξατομικευμένου περιεχομένου αντιβαίνουν προς τη χριστιανική αντίληψη της ελευθερίας. Η Βίβλος υπενθυμίζει:

«Ἔστιν ὁδός, ἣ δοκεῖ παρὰ ἀνθρώποις ὀρθὴ εἶναι, τὰ δὲ τελευταῖα αὐτῆς ἔρχεται εἰς πυθμένα ᾄδου» (Παροιμ. 14, 12).

3. Την απανθρωποποίηση της εργασίας. Η μαζική αντικατάσταση των ανθρώπων από αλγόριθμους μπορεί να οδηγήσει στην απώλεια του νοήματος της δραστηριότητας, η οποία στο χριστιανισμό θεωρείται μορφή διακονίας. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος σημείωνε:

«Ὁ τεχνίτης καὶ δημιουργὸς Λόγος ἄλλον μὲν ἄλλης τινὸς ἐπιτηδεύσεως ἢ τέχνης εὑρετὴν προὐστήσατο, πάντα δὲ εἰς μέσον προὔθηκε πᾶσι τοῖς βουλομένοις, τῷ κοινωνικῷ καὶ φιλανθρώπῳ συνδέων τὸν βίον ἡμῖν, καὶ ποιῶν ἡμερώτερον»¹⁴.

4. Τη χρήση της ΤΝ για στρατιωτικούς σκοπούς. Τα αυτόνομα οπλικά συστήματα, τα οποία λαμβάνουν αποφάσεις ζωής και θανάτου χωρίς ανθρώπινη συμμετοχή, παραβιάζουν την αρχή της ηθικής ευθύνης.

5. Την υποκατάσταση των ανθρώπινων σχέσεων. Όπως προειδοποιεί ο Πατριάρχης Κύριλλος,

«Αν η σχέση του ανθρώπου με τον άνθρωπο διαρραγεί, η κοινωνία υποβαθμίζεται ή ακόμη και εξαφανίζεται... Πώς θα είναι ο κόσμος, στον οποίο θα ζουν άνθρωποι που έχουν χάσει την ικανότητα να επικοινωνούν μεταξύ τους, και συνεπώς την ικανότητα να αγαπούν, να συγχωρούν, να συμπονούν;»¹⁵

Χριστιανικά ορόσημα στην εποχή της ΤΝ

Σε συνθήκες ραγδαίας τεχνολογικής ανάπτυξης, είναι σημαντικό για τον ορθόδοξο χριστιανό να στηρίζεται σε ακλόνητες πνευματικές αρχές. Αυτές βοηθούν να διατηρηθεί η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και οι ηθικοί προσανατολισμοί στον ψηφιακό κόσμο.

1.Προτεραιότητα στην προσωπικότητα και την ηθική

Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον αντικαθιστά. Όπως αναφέρεται στην Αγία Γραφή, ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο για να «κυριαρχεί» πάνω στα δημιουργήματα (Γέν. 1, 28) και όχι για να γίνει σκλάβος τους. Κάθε τεχνολογία υπόκειται σε ηθική αξιολόγηση: μήπως καταστρέφει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, μήπως αντικαθιστά τις ζωντανές σχέσεις, μήπως παραβιάζει την ελευθερία του προσώπου;

2.Ευθύνη για τις συνέπειες

Οι προγραμματιστές, οι χρήστες και οι ρυθμιστές της ΤΝ φέρουν προσωπική ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο οι τεχνολογίες επηρεάζουν την κοινωνία. Ο Απόστολος Παύλος υπενθυμίζει: «Οὖν ἕκαστος ἡμῶν περὶ ἑαυτοῦ λόγον δώσει τῷ Θεῷ» (Ρωμ. 14, 12). Η ευαγγελική αρχή «Πάντα οὖν ὅσα ἂν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς» (Μτ. 7, 12) ισχύει και για το ψηφιακό περιβάλλον.

3.Διατήρηση της ανθρώπινης επικοινωνίας και της πνευματικής διάστασης

Δεν μπορούν να ανατεθούν σε μηχανές η ζωντανή συζήτηση, η συμπόνια, η προσευχή, η συμμετοχή στα μυστήρια και η επικοινωνία μέσα στην εκκλησιαστική κοινότητα. Η υπόσχεση του Χριστού «οὗ γάρ εἰσι δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν» (Μτ. 18, 20) αναφέρεται αποκλειστικά στη ζωντανή επικοινωνία. Οι τεχνολογίες δεν έχουν εξουσία πάνω σε αυτό που αποτελεί την ουσία της πνευματικής ζωής.

4.Συνειδητή χρήση και κριτική σκέψη

Είναι σημαντικό να μην υποκύπτουμε στην ψηφιακή εξάρτηση, διατηρώντας την ικανότητα να αποσυνδεόμαστε από τη ροή πληροφοριών – για να παραμένουμε σε επαφή με τον εαυτό μας, τους δικούς μας και τον Θεό. Είναι απαραίτητο να αναπτύσσουμε την ικανότητα να διακρίνουμε το αυθεντικό από την απομίμηση, το ζωντανό από το τεχνητό, την αλήθεια από τη χειραγώγηση. Όπως προτρέπει η Γραφή: «Μὴ παντὶ πνεύματι πιστεύετε, ἀλλὰ δοκιμάζετε τὰ πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν» (Α’ Ιω. 4, 1).

5.Προστασία των ευάλωτων

Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην προστασία των παιδιών, των ηλικιωμένων και όσων είναι ευάλωτοι στη χειραγώγηση. Η Εκκλησία επιμένει στην ανάγκη θέσπισης νομοθετικών και ηθικών φραγμών που προστατεύουν τον άνθρωπο από την εκμετάλλευση μέσω της ΤΝ.

6.Διάλογος αντί για απομόνωση

Η Εκκλησία δεν καλεί σε φυγή από την τεχνολογία, αλλά στην ενεργή συμμετοχή στην κατανόησή της. Αυτό απαιτεί τη συνεργασία θεολόγων, επιστημόνων, μηχανικών και νομοθετών για τη δημιουργία ηθικών προτύπων που να ανταποκρίνονται στις χριστιανικές αξίες.

7.Εσχατολογική νηφαλιότητα

Δεν πρέπει να βλέπουμε στην τεχνητή νοημοσύνη ούτε την «θαυματουργική λύση» όλων των προβλημάτων, ούτε το «σημάδι του τέλους των καιρών». Παραμένει αμετάβλητο το θεμελιώδες: η αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον, η επιδίωξη της αγιότητας και η διακονία προς τους ανθρώπους στην εποχή που ζούμε. Όπως έχει ειπωθεί: «Ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει» (Α’ Κορ. 13, 8).

8.Έμφαση στην ανθρωπιά

Οι τεχνολογίες πρέπει να ενισχύουν και όχι να αντικαθιστούν τις ανθρώπινες ιδιότητες: συμπόνια, δημιουργικότητα, σοφία, ικανότητα για θυσία. Η εντολή «Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» (Μτ. 22, 39) δεν έχει εναλλακτική ψηφιακή λύση.

9.Ελπίδα και όχι φόβος

Ο Χριστιανισμός διδάσκει να βλέπουμε σε κάθε πρόκληση μια ευκαιρία για πνευματική ανάπτυξη. Η ΤΝ μπορεί να γίνει εργαλείο για τη διάδοση του καλού, στο βαθμό που η χρήση της βασίζεται στις αρχές του Ευαγγελίου.

***

Η ορθόδοξη στάση απέναντι στην ΤΝ δεν είναι ούτε απαγόρευση ούτε ενθουσιώδης αποδοχή, αλλά ένας νηφάλιος διάλογος με τους δημιουργούς και τους χρήστες των τεχνολογιών με βάση τις αιώνιες αξίες. Η Εκκλησία δεν απορρίπτει την πρόοδο, αλλά υπενθυμίζει: κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ψυχή, κανένα νευρωνικό δίκτυο δεν μπορεί να γνωρίσει τον Θεό, κανένα ρομπότ δεν μπορεί να χύσει αίμα για τον πλησίον του.

Κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ψυχή, κανένα νευρωνικό δίκτυο δεν μπορεί να γνωρίσει τον Θεό, κανένα ρομπότ δεν μπορεί να χύσει αίμα για τον πλησίον του

Εν τέλει, το ζήτημα της ΤΝ είναι ένα ζήτημα που αφορά στην ουσία του ανθρώπου. Και εδώ ο χριστιανισμός δίνει μια σαφή απάντηση: δεν είμαστε «υψηλά ανεπτυγμένοι αλγόριθμοι», αλλά εικόνες του Θεού, που έχουμε κληθεί στην αιώνια ζωή.

Όσο διατηρούμε αυτή την αντίληψη, οι τεχνολογίες θα παραμείνουν απλώς ένα εργαλείο και όχι ο κριτής μας.

Έτσι, η ορθόδοξη άποψη για την ΤΝ βασίζεται στην ισορροπία:

• ανάμεσα στην αναγνώριση της χρησιμότητας των τεχνολογιών και στις επιφυλάξεις για την κατάχρησή τους·

• ανάμεσα στην ανοιχτή στάση απέναντι στην πρόοδο και την προστασία των παραδοσιακών αξιών·

• ανάμεσα στην κριτική κατανόηση και στον εποικοδομητικό διάλογο.

Η Εκκλησία δεν καλεί σε τεχνοφοβία, αλλά σε πνευματικά υπεύθυνη χρήση της ΤΝ, ώστε η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο στην προσπάθειά του να πλησιάσει τον Θεό, και να μην τον απομακρύνει από Αυτόν. Αυτή είναι η ουσία της χριστιανικής απάντησης στις προκλήσεις της ψηφιακής εποχής.