Πρέπει ένας πιστός να φοβάται τον Θεό;

Στην Αγία Γραφή, ο φόβος του Θεού χαρακτηρίζεται ως αρχή της σοφίας (Παροιμίαι Σολομώντος 9:10). Ωστόσο, ο Απόστολος Ιωάννης στην Α΄ Επιστολή του διακηρύσσει ότι η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Πώς μπορούν να συνδυαστούν αυτά τα δύο; Ένας χριστιανός πρέπει να φοβάται τον Θεό ή μήπως η αγάπη προς Αυτόν μας ελευθερώνει από τον φόβο;

“Φόβος οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἀλλ’ ἡ τελεία ἀγάπη ἔξω βάλλει τὸν φόβον, ὅτι ὁ φόβος κόλασιν ἔχει.”
Α΄ Ιωάννου 4:18

Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει εδώ καμία αντίφαση. Αν εξετάσουμε προσεκτικότερα το πλαίσιο της επιστολής του Αποστόλου, γίνεται σαφές ότι ο Ιωάννης δεν αναφέρεται στον φόβο του Θεού, όπως αυτός νοείται στη χριστιανική παράδοση, αλλά στον φόβο της θείας κρίσης και τιμωρίας, ο οποίος βασανίζει και ταλαιπωρεί τον άνθρωπο. Αυτός ο φόβος εμφανίζεται συχνά στη θρησκευτική ζωή. Ο πιστός φοβάται ότι ο Θεός θα οργιστεί μαζί του επειδή δεν προσευχήθηκε με αρκετό ζήλο, δεν εξομολογήθηκε σωστά, δεν τήρησε τη νηστεία ή έκανε κάποιο λάθος, ακόμη και άθελά του. Σταδιακά, η σχέση του με τον Θεό μετατρέπεται σε μια διαρκή αυτοεξέταση: Τα έκανα όλα σωστά; Μήπως αμάρτησα; Μήπως προκάλεσα κάποια συμφορά; Ο άνθρωπος αρχίζει να βιώνει άγχος, χάνει την εσωτερική του γαλήνη και γίνεται νευρικός. Το χειρότερο είναι ότι πολλοί θεωρούν αυτό το άγχος ένδειξη ευσέβειας, ενώ στην πραγματικότητα αλλοιώνει την ίδια την αντίληψή μας για τον Θεό και αποτελεί σύμπτωμα μιας πνευματικής ασθένειας. Ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει στον Θεό πρωτίστως έναν αυστηρό κριτή, από τον οποίο πρέπει να προστατευτεί με την άψογη τήρηση των θρησκευτικών κανόνων. Η προσευχή, η νηστεία και η συμμετοχή στις Θείες Ακολουθίες μετατρέπονται σε προσπάθειες αποφυγής της επερχόμενης τιμωρίας και απαλλαγής από το άγχος. Ακόμη κι αν κάποτε καταφέρει να ανακουφιστεί, το άγχος αναπόφευκτα επιστρέφει, καθώς ο άνθρωπος δεν μπορεί να μην αμαρτάνει.

Στη χριστιανική παράδοση, όμως, ο φόβος του Θεού έχει διαφορετικό νόημα. Σημαίνει ευλάβεια και δέος ενώπιον του Θεού, επίγνωση της αγιότητάς Του και ταυτόχρονα συνειδητοποίηση της δικής μας ατέλειας, καθώς και της ευθύνης μας για τις πράξεις μας. Αυτός ο φόβος γεννιέται από την αγάπη και την εμπιστοσύνη. Όπως φοβόμαστε μήπως πληγώσουμε έναν αγαπημένο μας άνθρωπο ή καταστρέψουμε μια πολύτιμη σχέση, έτσι και ο χριστιανός επιδιώκει να μη χάσει την ενότητά του με τον Θεό. Γνωρίζει ότι η αμαρτία βλάπτει τον ίδιο και τους άλλους ανθρώπους, τον απομακρύνει από τον Θεό και, γι’ αυτό, προσπαθεί να αποφεύγει το κακό.

Ήδη ο Μέγας Βασίλειος διέκρινε τρία κίνητρα για την τήρηση των θείων εντολών: τον φόβο της τιμωρίας, την ελπίδα της ανταμοιβής και την αγάπη προς τον Θεό. Το τελευταίο το συνέδεε με τη σχέση του γιου με τον πατέρα του. Αυτή η διάκριση μας βοηθά να κατανοήσουμε τα λόγια του Αποστόλου Ιωάννη. Ο φόβος της τιμωρίας μπορεί να συγκρατήσει τον άνθρωπο από μια κακή πράξη, αλλά η πληρότητα της σχέσης Θεού και ανθρώπου αποκαλύπτεται μόνο μέσα από την υιική αγάπη, για την οποία γράφει ο Απόστολος. Μια τέτοια αγάπη αρχίζει όταν ανακαλύπτουμε ότι ο ίδιος ο Θεός μάς αγάπησε πρώτος «Ἡμεῖς ἀγαπῶμεν αὐτόν, ὅτι αὐτὸς πρῶτος ἠγάπησεν ἡμᾶς.» ( Α΄ Ιωάννου 4:19) και ότι δεν χρειάζεται να κερδίσουμε την αγάπη Του με μια άψογη συμπεριφορά, χωρίς το παραμικρό λάθος. Ακόμη κι όταν αμαρτάνει, ο άνθρωπος μπορεί να στραφεί προς Αυτόν με μετάνοια και ελπίδα για συγχώρηση.

Επομένως, αν ο φόβος του Θεού γίνει μια διαρκής πηγή άγχους, πρέπει να το αντιμετωπίσουμε με τη δέουσα σοβαρότητα και να αναρωτηθούμε: Τι ακριβώς φοβάμαι; Μήπως να κάνω το κακό, να πληγώσω τον πλησίον μου και να απομακρυνθώ από τον Θεό; Ή μήπως φοβάμαι ότι ο Θεός θα με απορρίψει για το παραμικρό λάθος και θα με καταδικάσει; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα μας βοηθά να διακρίνουμε ποια αντίληψη για τον Θεό βρίσκεται στη βάση της θρησκευτικής μας ζωής και, αν χρειάζεται, να την αναθεωρήσουμε.

Η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο, επειδή ο άνθρωπος αποκτά τη βεβαιότητα ότι ακόμη και μέσα στην αδυναμία και την ατέλειά του μπορεί να στραφεί προς τον Θεό και να βιώσει την αγάπη Του γι’ αυτόν. Και ο άνθρωπος καλείται να ανταποκριθεί σε αυτή την αγάπη με τη δική του αγάπη, η οποία, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα, εκδηλώνεται με την τήρηση των εντολών Του «Ἐὰν ἀγαπᾶτέ με, τὰς ἐντολὰς τὰς ἐμὰς τηρήσατε» (Ιω. 14:15), δηλαδή με την προσπάθεια να ζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού.