Είναι αλήθεια ότι στην ορθοδοξία δεν υπάρχει η έννοια της μοίρας;

Φωτογραφία: Sven Brandsma on Unsplash

Στην πραγματικότητα, η έννοια της μοίρας υπάρχει στην ορθόδοξη παράδοση, ωστόσο ερμηνεύεται εντελώς διαφορετικά από ό,τι στον παγανισμό. Ενώ για τον άνθρωπο της αρχαιότητας η μοίρα σήμαινε αναπόφευκτο πεπρωμένο, στο χριστιανισμό γίνεται λόγος για τη Θεία Πρόνοια και την ελευθερία του ανθρώπου.

Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι οι ζωές των ανθρώπων βρίσκονται στα χέρια τους οι τρείς θεές του πεπρωμένου, οι Μοίρες. Αυτές καθόριζαν τη γέννηση, την πορεία της ζωής και το θάνατο κάθε ανθρώπου. Ούτε καν ο Δίας δεν μπορούσε να αλλάξει τις αποφάσεις τους. Πόσο μάλλον ο άνθρωπος: όταν έπαιρνε την απόφαση να ξεφύγει από τη μοίρα, στην πραγματικότητα βάδιζε αναπόφευκτα στον δρόμο που είχε προκαθοριστεί για αυτόν. Το θέμα της κακής μοίρας συναντάται συχνά στους ελληνικούς μύθους, για παράδειγμα στον περίφημο μύθο του Οιδίποδα.

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ότι μια τέτοια άποψη, μεταφερθείσα στο χριστιανικό πλαίσιο, έρχονταν σε αντίθεση με τη διδασκαλία περί της Θείας Πρόνοιας. Μια τέτοια άποψη απάλλασσε τον άνθρωπο από την ευθύνη για τη δική του ζωή. Αν όλα είναι προκαθορισμένα, τότε δεν υπάρχει χώρος για ελεύθερη επιλογή, μετάνοια και αγώνα ενάντια στην αμαρτία. Γι’ αυτό ακριβώς ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έλεγε: «Τη διδασκαλία περί του πεπρωμένου την έχει σπείρει ο διάβολος». Την εξίσωσε μάλιστα με τη βλασφημία, λες και ο Θεός είναι αγαθός μόνο προς ορισμένους ανθρώπους, ενώ προς άλλους είναι άδικος και σκληρός, αναγκάζοντάς τους με τη δική Του βούληση να αμαρτήσουν, ώστε να χαθούν. Ενώ ο αληθινός Θεός πάντας ἀνθρώπους θέλει σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν (Α΄ Τιμ. 2:4) και δεν πειράζει κανέναν (βλ. Ιακ. 1:13).

Ωστόσο, η λέξη «μοίρα» χρησιμοποιείται τελικά σε χριστιανικό πλαίσιο. Για παράδειγμα, στον Ψαλμό 35: «τὰ κρίματά σου ὡσεὶ ἄβυσσος πολλή!» (Ψαλ. 35:7). Ή στην προς Ρωμαίους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου: «ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ...» (Ρωμ. 11:33). Στη ρωσική γλώσσα η λέξη «μοίρα» εκφράζει έννοιες που στην ελληνική γλώσσα διακρίνονται και δεν προκαλούν σύγχυση: η μοίρα που νοείται ως πεπρωμένο, στην ελληνική γλώσσα δηλώνεται με μία λέξη, ενώ τα «κρίματα του Θεού» στην Αγία Γραφή - με μια εντελώς διαφορετική, που σημαίνει τις κρίσεις και τις αποφάσεις του Θεού. Έτσι, στον χριστιανισμό η «μοίρα» είναι ακριβώς αυτό που ο Θεός αποφάσισε να συμβεί στον άνθρωπο σύμφωνα με την ελεήμονα και δίκαιη Πρόνοιά Του.

Ο Άγιος Ιγνάτιος (Μπριαντσανίνοφ) αναφέρεται σχετικά με το θέμα αυτό ως εξής: «Στην οικουμένη τα πάντα γίνονται σύμφωνα με τα κρίματα του Θεού. Άλλα γίνονται κατά θέλησή Του και άλλα κατά παραχώρησή Του. Τίποτα δεν πραγματοποιείται και δεν μπορεί ποτέ να πραγματοποιηθεί κρυφά ή ανεξάρτητα από τον Θεό. Όσα συμβαίνουν, παντού και πάντοτε, είναι συνέπειες της κρίσεως και των ορισμών Του. Γι’ αυτό στη Γραφή τα κρίματα του Θεού συχνά ονομάζονται κρίσεις του Θεού, κρίσεις που είναι πάντοτε δίκαιες».

Αυτό δεν σημαίνει ότι η μοίρα του ανθρώπου είναι προκαθορισμένη, ότι ο άνθρωπος είναι όμηρος κάποιου πεπρωμένου και ότι τίποτα δεν εξαρτάται από αυτόν. Αντίθετα, αυτό που ο Θεός έχει ορίσει για τον άνθρωπο εξαρτάται από την επιλογή του: είτε ο άνθρωπος θα υπακούσει στον Θεό και θα ανταμειφθεί, είτε δεν θα υπακούσει και θα προκαλέσει στον εαυτό του συμφορά: «Ἐὰν θέλητε καὶ εἰσακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε· ἐὰν δὲ μὴ θέλητε, μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· τὸ γὰρ στόμα Κυρίου ἐλάλησε ταῦτα» (Ησ. 1:19–20).

Η Αγία Γραφή αναφέρει επίσης ότι η τελική έκβαση των ανθρώπινων πράξεων βρίσκεται στα χέρια του Θεού: «Οἶδα, Κύριε, ὅτι οὐχὶ τοῦ ἀνθρώπου ἡ ὁδὸς αὐτοῦ, οὐδὲ ἀνὴρ πορεύσεται καὶ κατορθώσει πορείαν αὐτοῦ» (Ιερ. 10:23). Όπως εξηγεί ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, δεν υπάρχει εδώ καμία αντίφαση. Το να επιλέγουμε το καλύτερο, να επιθυμούμε, να προσπαθούμε, να κοπιάζουμε, αυτό εξαρτάται από τη θέλησή μας· ενώ το να φέρνουμε τις επιθυμίες μας εις πέρας, να μην επιτρέπουμε τις πτώσεις και να έχουν τα έργα μας επιτυχία, αυτό εξαρτάται από την ύψιστη χάρη.

Ο Θεός βρίσκεται εκτός χρόνου και γνωρίζει τη ζωή κάθε ανθρώπου από την αρχή μέχρι το τέλος. Γνωρίζει εκ των προτέρων τις περιστάσεις της ζωής μας και όλες τις μελλοντικές μας πράξεις. Ωστόσο, όπως διδάσκει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Θεός απλώς προβλέπει την ανθρώπινη επιλογή, αλλά δεν την προκαθορίζει. Τα κρίματα του Θεού συνίστανται στο ότι, σε κάθε στιγμή της ζωής, ο Θεός προσφέρει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να ακολουθήσει το θέλημά Του. Αυτή η δυνατότητα υπάρχει πάντα, ακόμη και στις πιο δύσκολες περιστάσεις.

Γι’ αυτό, όταν μιλάει για τη μοίρα, ο χριστιανός δεν εννοεί ένα απρόσωπο πεπρωμένο, αλλά τον δρόμο που ο Θεός ανοίγει στον άνθρωπο. Το αν θα τον ακολουθήσει ή θα τον απορρίψει, παραμένει ελεύθερη επιλογή του ίδιου του ανθρώπου.