Για τη μετάνοια

© AP Photo / Sergei Grits

Μεγαλούπολη! Φωτεινές επιγραφές, πολύχρωμες διαφημίσεις, φώτα προβολέων και όλων των ειδών θόρυβοι. Στο πεζοδρόμιο, σε μια διασταύρωση, ανάμεσα στο πλήθος των πεζών, περπατά ένας άνθρωπος με πινακίδα που γράφει «Μετανοεῖτε· ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν» (Μτ. 4: 17). Αυτός ο απρόσκλητος κήρυκας χάνεται στη μεγάλη πόλη, περνάει απαρατήρητος ανάμεσα στις βιτρίνες της. Τι είναι αυτό που μπορεί να προσφέρει σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που δεν το γνωρίζουν? Τη Βασιλεία των Ουρανών; Μπορεί αυτή η αφηρημένη έννοια να είναι πιο ελκυστική από τα υλικά αγαθά; Ο άνθρωπος με την πινακίδα που πέρασε απαρατήρητος αρχίζει να θυμώνει, απειλεί με τιμωρία τους ανθρώπους για την αδιαφορία τους, για την αμαρτία τους. Αυτό τους τρομάζει ακόμη περισσότερο: καλύτερα μια άνετη ζωή χωρίς τις απαιτήσεις της θρησκείας, παρά να έχουν να κάνουν με αυτήν και με τις απειλές της...

Είναι όμως τόσο μονοδιάστατη η μετάνοια; Θα συγχωρεθούν όλοι όσοι μετανοούν; Αφού υπάρχουν θανάσιμα αμαρτήματα. Υπάρχει η απειλή του αφορισμού από την Εκκλησία και η απειλή του επιτιμίου. Και γενικά, πολύ συχνά ο άνθρωπος που ζητά συγγνώμη δεν γίνεται αποδεκτός και δεν του χορηγείται συγχώρεση...

Η πρόσκληση για μετάνοια γίνεται κατανοητή μόνο όταν στον ορίζοντα του πνευματικού βλέμματος εμφανίζεται ο Θεός

Η πρόσκληση για μετάνοια γίνεται κατανοητή μόνο όταν στον ορίζοντα του πνευματικού βλέμματος εμφανίζεται ο Θεός. Ο προφήτης την διατυπώνει αλλιώς αυτή την πρόσκληση: «Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ» (Μτ. 3: 3). Και ακόμη πιο πληρέστερα στα χείλη του Σωτήρα:

«Πνεῦμα Κυρίου ἐπ᾿ ἐμέ, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, ἰάσασθαι τοὺς συντετριμμένους τὴν καρδίαν, κηρῦξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν, ἀποστεῖλαι τεθραυσμένους ἐν ἀφέσει, κηρῦξαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν… Σήμερον πεπλήρωται ἡ γραφὴ αὕτη ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν» (Λκ. 4: 18 – 21).

Τα λόγια αυτά ακούστηκαν τόσο έντονα κατά τη διάρκεια του πρώτου κηρύγματος του Χριστού – του κηρύγματος για τη μετάνοια – που ο ευαγγελιστής μεταφέρει ακόμη και τα συναισθήματα των ακροατών του Σωτήρα: «Πάντων ἐν τῇ συναγωγῇ οἱ ὀφθαλμοὶ ἦσαν ἀτενίζοντες αὐτῷ» (Λκ. 4: 20). Λες και είχε γίνει ο χώρος όλος ένα αυτί και να ακουγόταν ο χτύπος της κάθε καρδιάς σε φόντο μιας απέραντης σιωπής. Οι άνθρωποι περιμένουν απεγνωσμένα και με λαχτάρα την έλευση του Κυρίου στη ζωή τους, και να που έρχεται, έρχεται για να σκουπίσει κάθε δάκρυ, να παρηγορήσει κάθε πληγωμένη καρδιά, να απαλλάξει κάθε άνθρωπο από τη μοναξιά, τη λήθη.

Είναι εκπληκτικό, αλλά η πρόσκληση για μετάνοια δεν είναι πρόσκληση. Είναι απάντηση. Ακόμα και υπόσχεση. Καλούν σε μετάνοια μόνο όταν είναι έτοιμοι να συγχωρήσουν. Η συγχώρεση, όπως αποδεικνύεται, ήδη προϋπάρχει, είναι έτοιμη (Μτ. 22: 8). Και μαζί με αυτήν και οι καρποί της: καθαρότητα, ελευθερία, ανανέωση, συμφιλίωση με τον Θεό. Όλα αυτά περιμένουν την ώρα που θα γίνουν επιθυμητά, απαραίτητα. Γι' αυτό η συγχώρεση του Χριστού είναι αιώνια. Περιμένει πάντα, δεν σβήνει, πάλλεται από αγάπη. Έτσι μας αγαπά ο Θεός: τον καθένα περισσότερο από όλους. Ο άγιος Νικόλαος της Σερβίας περιγράφει με συγκινητικό τρόπο τη συγχώρεση του Θεού. Αναφέρει ένα αξιοπρόσεκτο σημείο από την παραβολή του άσωτου υιού:

«Ἔτι δὲ αὐτοῦ μακρὰν ἀπέχοντος εἶδεν αὐτὸν ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ ἐσπλαγχνίσθη, καὶ δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ κατεφίλησεν αὐτόν» (Λκ. 15:20). <…> Μόλις ο αμαρτωλός μετανόησε και μπήκε στον δρόμο του Θεού, ο Θεός σπεύδει να τον συναντήσει, τον δέχεται, τον αγκαλιάζει και τον φιλάει».

Ο άγιος παρατηρεί και μια άλλη λεπτομέρεια: ο άσωτος γιος δεν προλαβαίνει να απαγγείλει τον προετοιμασμένο απολογητικό του μονόλογο, στον οποίο ζητά να μην του στερηθεί η δυνατότητα να είναι τουλάχιστον μεταξύ των μισθωτών του Πατέρα. Αλλά ο Θεός, πριν από την προφορική ομολογία, συγχωρεί και του επαναφέρει την χαμένη υιότητα.

Η μετάνοια δεν πρέπει να μας φοβίζει, γιατί είναι δυνατή για όλους

Η μετάνοια είναι ο δρόμος προς τον Θεό. Δεν πρέπει να μας φοβίζει, γιατί είναι δυνατή για όλους. Το νόημά της είναι να μισήσουμε ό,τι μας απομάκρυνε από τον στοργικό Πατέρα. Η πηγή της μετάνοιας δεν είναι καν το σύνολο των πράξεων, αλλά η ίδια η πρόθεση, η επιθυμία να απομακρυνθούμε από το κακό. Η αναγνώριση ότι χρειάζεσαι Εκείνον που μόνο Αυτός μπορεί να συγχωρήσει τα πάντα, ότι χρειάζεσαι έλεος και κάθαρση. Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς είχε παρατηρήσει ότι η αρχή της μετάνοιας «εκφράζεται στο να μην αγγίζεις πλέον αυτό που απαγορεύεται». Μια τέτοια πρόθεση φιλά ο Κύριος (Εβρ. 4:12).

Μετά τη διαπίστωση ότι είσαι πνευματικά ανεπαρκής, ότι η ζωή σου δεν είναι σωστή, μένει η επιλογή: είτε να σταματήσεις το κακό, είτε να το συνεχίσεις. Είναι θέμα θέλησης και ειλικρίνειας απέναντι στη συνείδηση, απέναντι στον εαυτό σου και στον Θεό. Αλλά ακόμα και η ίδια η σκέψη για την ατέλειά σου είναι ήδη μια νίκη, που σημαίνει ότι «οὐ μακρὰν εἶ ἀπὸ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ» (Μκ. 12: 34).

Σε αυτό το δρόμο, στο δρόμο της μετάνοιας, ένας δοκιμασμένος τρόπος υπάρχει για την καταπολέμηση του κακού: τόσο του εσωτερικού (δηλαδή της αμαρτίας) όσο και του εξωτερικού (του διαβόλου): είναι η λεκτική ομολογία της αμαρτίας μας. Όταν μια ντροπιαστική πράξη ονομάζεται, εκφράζεται με λόγια, τότε η δύναμη του διαβόλου πάνω στον άνθρωπο εξασθενεί. Γι' αυτό η Εκκλησία καθιέρωσε την εξομολόγηση. Σε αυτήν, η ψυχή, αφενός, ξεφεύγει από τα νύχια των κακών πνευμάτων, αφετέρου της προσφέρεται η θεϊκή δύναμη που θεραπεύει. Ο Μητροπολίτης Σούροζ Αντώνιος έλεγε ότι για αυτόν τον λόγο στο εξομολογητήριο πρέπει να λέμε όλα όσα θα θέλαμε πρώτα απ' όλα να κρύψουμε, να αποκρύψουμε από τον κόσμο. Τις πιο κακές πράξεις. Και Εκείνος θα τις θεραπεύσει.

Δε χρειάζεται να φοβόμαστε το επιτίμιο. Αν εμπιστευόμαστε τον Θεό, Αυτός θα τα τακτοποιήσει όλα. Δεν θα την επιβάλει ο ιερέας, αλλά ο Θεός. Και μάλιστα με τέτοιο τρόπο που να μην είναι βαρύ για σένα και να την αντέξεις και να είναι ωφέλιμη για την ψυχή σου, να είναι διδακτική. Ώστε το αποτέλεσμα να ξεπεράσει τις τολμηρές προσδοκίες για διόρθωση. Απλά εμπιστέψου τον Θεό, να είσαι ειλικρινής και τίμιος. Ο Θεός δεν επιθυμεί την καταστροφή κανενός, ο ζυγός του είναι χρηστός και το φορτίο Του είναι ελαφρύ (Μτ. 11:30).

Ο Θεός είναι ο μόνος που μπορεί να συγχωρεί τις αμαρτίες (Μτ. 9:5). Για Εκείνον δεν υπάρχει ακαθαρσία ή αμαρτία που να μην μπορεί να την θεραπεύσει.

«Δεῦτε διαλεχθῶμεν, λέγει Κύριος· καὶ ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς φοινικοῦν, ὡς χιόνα λευκανῶ, ἐὰν δὲ ὦσιν ὡς κόκκινον, ὡς ἔριον λευκανῶ (Ησ. 1: 18).

Με αυτή την αψευδή και αστείρευτη υπόσχεση, ο Κύριος περιμένει υπομονετικά τον καθένα μας. Χαίρεται για τις μικρές μας νίκες της μετάνοιας περισσότερο από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε (Λκ. 15: 8–10).