Τέχνες και επάγγελμα

Μετά το πρώτο έτος των σπουδών μου πήγα σε ένα από τα πιο άθλια σανατόρια που μπορεί να φανταστεί κανείς για να αποκαταστήσω το νευρικό μου σύστημα. Το ιατρικό μου ιστορικό έμοιαζε ως προς τον όγκο με χειρόγραφο ενός μεγαλούτσικου μυθιστορήματος και περιλάμβανε πολλά πράγματα: οξεία γαστρίτιδα, ιγμορίτιδα, αναιμία, καρδιακή ανεπάρκεια...

Γενικώς, υποσιτιζόμουν (ήταν το 1992 και ζούσα μόνη μου μακριά από την πόλη μου), δεν κοιμόμουν αρκετά, διάβαζα ακόμα και τις νύχτες, καθώς φοβόμουν, περισσότερο και από το θάνατο, να χρωστάω μαθήματα. Τελικά, κατάφερα να είμαι υποψήφια για κρατική υποτροφία αλλά, δυστυχώς, και για αναπηρία. Ως αποτέλεσμα, μου είχε συνταγογραφηθεί η πιο επιεικής δίαιτα, δεδομένου ότι η λέσχη του επαρχιακού σανατορίου δεν διακρινόταν για ποικιλία εδεσμάτων, και στο τραπέζι καθόμουν με έναν ανάπηρο πολέμου. Ο διπλανός μου στο τραπέζι ήταν αυτός που συμμετείχε στη μάχη του Στάλινγκραντ, αλλά δεν μιλούσε για τα παθήματά του, και δεν το χρειαζόταν κιόλας, γιατί ήταν προφανές ότι είχε χάσει ορισμένα από τα όργανά του, και όσα του είχαν απομείνει απαιτούσαν συνεχή ιατρική παρακολούθηση και μερικές φορές ακόμη και επέμβαση. Αλλά, σε αντίθεση με μένα, ήταν χαρούμενος, ευκίνητος, πάντα έφτιαχνε και επισκεύαζε κάτι για τους ασθενείς και το ιατρικό προσωπικό. Τη μια ένα παλιό ραδιόφωνο, την άλλη μπότες, ηλεκτρικά καλώδια, μερικές φορές με ένα σουγιά έφτιαχνε κουτάλια από κορμούς σημύδας, και τα απογεύματα με το ακορντεόν του έπαιζε με δεξιοτεχνία διάφορα δημοτικά τραγούδια. Και τα έκανε όλα τόσο υπέροχα που εγώ, συνοφρυωμένη ως συνήθως, άρχισα να τον αποφεύγω. Σκεφτόμουν κιόλας: «Πού βρέθηκε αυτός ο τυχερούλης;»

Μια μέρα, καθώς καθόμασταν στο τραπέζι κι εγώ κοιτούσα θλιμμένη να σερβίρουν κακάο σε όλους αλλά σε μας τους δυο να φέρνουν κομπόστα χωρίς ζάχαρη, μου άνοιξε κουβέντα με οικειότητα και με ρώτησε, όχι, δε με ρώτησε γιατί καθόμουν πιο σκυθρωπή κι από το μαύρο σύννεφο, ούτε τι σπουδάζω, αλλά το τι ξέρω να κάνω με τα χέρια μου. Πρέπει να ομολογήσω ότι η ερώτηση με εξέπληξε: σπουδάζω ένα ακαδημαϊκό αντικείμενο, γιατί θα έπρεπε να δουλέψω με τα χέρια μου;

– Και τι με αυτό; – μου λέει χαμογελαστός ο συνομιλητής μου. – Ό, τι και να σπουδάζεις, όσο έξυπνη και να είσαι, αλλά και πάλι πρέπει να δουλεύεις με τα χέρια σου: να φτιάχνεις τουέσκι (δοχεία από φλοιό σημύδας), να πλέκεις χαλάκια, να ράβεις ρούχα, να ψήνεις ψωμί...

Καθώς απαριθμούσε φαινομενικά ασήμαντες εργασίες, τα μάτια μου γούρλωναν όλο και πιο πολύ. Είχα την αντίληψη ότι αυτές οι δεξιότητες δεν ήταν συμβατές με την ειδικότητα του δικηγόρου.

Σταμάτησα να μιλάω και κοκκίνισα. Ξαφνικά συνειδητοποίησα την απλή έως πρωτόγονη ιδέα ότι ακόμη και το καλύτερο πτυχίο δεν εγγυάται εκατό τοις εκατό μια καλή θέση εργασίας ή μια θέση γενικότερα, ότι πιθανόν να μην με προστατεύει από την αβεβαιότητα της ζωής. Πέρα από αυτό, ακόμα και να έχω αποκτήσει επαγγελματική ή ακόμη και οικονομική ανεξαρτησία, θα εξακολουθώ να εξαρτώμαι από εκείνους που επισκευάζουν το σπίτι μου και επιδιορθώνουν τα ρούχα μου, θα αγοράζω ημικατεργασμένα προϊόντα, ποιος ξέρει από τι υλικά....

Ο Τσάρος Νικόλαος Β΄ με τον γιο του Αλέξιο στη διάρκεια της εξορίας στο Τομπόλσκ, το 1917

Ο τσάρος μας, ο Νικόλαος Β΄, ήταν αυτοκράτορας! Ήξερε, όμως, να κάνει τα πάντα: και να πριονίζει καυσόξυλα και να καλλιεργεί λαχανόκηπο

– Άλλωστε, – συνέχιζε ο συνομιλητής μου με σιγουριά, – η χειρωνακτική εργασία καταπραΰνει τα νεύρα. Αν ήξερες να πλέκεις ή να κεντάς, δεν θα ήσουν τώρα εδώ. Και αυτό γιατί θα έκανες εναλλάξ διάφορες εργασίες. Όταν τα χέρια δουλεύουν, το μυαλό ξεκουράζεται. Και αφού έχει ξεκουραστεί, μετά πολύ εύκολα βρίσκει λύσεις στα προβλήματα. Γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή εναλλάσσονταν οι δραστηριότητές του: από έξω βλέπει καλύτερα. Δεν με πιστεύεις; Ένα παράδειγμα είναι ο συμπατριώτης μας Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Μεντελέγιεφ. Ασχολήθηκε μόνο με τη χημεία; Όχι. Έφτιαχνε βαλίτσες, και τι βαλίτσες! Μέχρι σήμερα φυλάσσονται σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές (αργότερα βεβαιώθηκα για του λόγου το αληθές – Ο.Ι.). Άλλη μια περίπτωση είναι ο μεγάλος χειρουργός Νικόλαος Ιβάνοβιτς Πιρογκόφ, ο οποίος μετά τη βοήθεια που πρόσφερε σε γλύπτη, εφηύρε τον γύψο... Να και ο τσάρος μας, ο Νικόλαος Β΄, πόσο σπουδαίος ήταν: αυτοκράτορας! Ήξερε, όμως, να κάνει τα πάντα: και να πριονίζει καυσόξυλα και να καλλιεργεί λαχανόκηπο. Κάποια στιγμή, όταν θα έχεις ευκαιρία, δες φωτογραφίες σε κάποιο αρχείο. Ποτέ δεν ήταν αργόσχολος. Παρεμπιπτόντως, όλη η οικογένειά του δούλευε χειρονακτικά, αν και εύκολα μπορούσαν να βρουν δικαιολογίες του τύπου «Είμαστε από ευγενές αίμα, η δουλειά μας είναι να χαιρετάμε τον κόσμο και να κάνουμε λαμπρή την παρουσία μας στους χορούς. Αλλά αντί αυτού, οι Μεγάλες Δούκισσες έδεναν τους τραυματίες πολέμου στο νοσοκομείο και έραβαν ρούχα.

Να θυμάσαι: όλοι οι αξιοπρεπείς άνθρωποι ξέρουν και αγαπούν να εργάζονται χειρονακτικά

Να θυμάσαι: όλοι οι αξιοπρεπείς άνθρωποι ξέρουν και αγαπούν να εργάζονται χειρονακτικά. Η πραγματική επαγγελματική επιτυχία συνοδεύει συνήθως αυτούς που εργάζονται σκληρά. Πιστεύεις ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι είχαν λιγότερα προβλήματα από εσένα; Στην πραγματικότητα, ο άνθρωπος είναι μια μεγάλη αξία και πρέπει να φροντίζει τον εαυτό του και τους πλησίον του. Πώς αισθάνονται οι γονείς σου τώρα που ξέρουν ότι το παιδί τους είναι άρρωστο; Πρέπει να κρατάς τη ζωή σου στα χέρια σου, ώστε να μπορείς να στηρίζεις τους δικούς σου και να μην τους είσαι βάρος.

Αμέσως μετά το γεύμα, πήγα, ακολουθώντας τη συμβουλή του συνομιλητή μου, σε μια συστάδα ιτιάς και με τον σουγιά του έκοψα πολλά μικρά κλαδιά, επτά μεσαία και τρία μεγάλα. Κάναμε θαυμάσιο σκελετό για καλάθι. Στη συνέχεια αυτός μου έδειχνε μόνο και εγώ πλέον μόνη μου έπλεξα το καλάθι. Ύστερα έπλεξα άλλο ένα... Στο μεταξύ, μου μιλούσε για τις ιδιότητες των φύλλων σημύδας και του άγριου χαμομηλιού. Μετά από αυτό, άρχισα να μαζεύω διάφορα άγρια βότανα, όπως επιλόβιο το στενόφυλλο, αρτεμισία και σόγχο. Τις πρωινές ώρες μάζευα λάπαθο και ιππουρίδα των αγρών, με καλαθάκι πήγαινα στο δάσος για φύλλα βατόμουρου που τα στέγνωνα κάτω από το κρεβάτι πάνω σε εφημερίδες. Μάζεψα ρίζα κολλιτσίδας με ένα φτυάρι που είχα δανειστεί από τον οικονόμο...

Τα βιβλία που είχα πάρει από το σπίτι μου έμειναν ως επί το πλείστον αδιάβαστα. Ωστόσο, ανησυχούσα τσάμπα: το φθινόπωρο αποδείχθηκε ότι λόγω της αλλαγής του Συντάγματος, πολλά μαθήματα, ιδίως αυτά που αφορούσαν το ιδεολογικό μέρος, είχαν αφαιρεθεί από το πρόγραμμα. Μετά τα μαθήματα έκανα στη φοιτητική εστία όπου ζούσα καλής ποιότητας αφεψήματα και εγχύματα, που τα θυμούνται ακόμα και τώρα πολλά παιδιά με ευγνωμοσύνη. Μαζί με όλα αυτά, αγάπησα τα δημοτικά τραγούδια.

Από τότε, ακολουθώντας τη συμβουλή του διπλανού μου στο σανατόριο (το όνομά του, δυστυχώς, δεν το θυμάμαι) άρχισα να ενδιαφέρομαι για όλες τις πτυχές της ζωής. Προς το τέλος της νοσηλείας μας αποδείχθηκε ότι δεν είχε μόνο πολλά ταλέντα, αλλά και ότι ήταν πολύ μορφωμένος: είχε αποφοιτήσει από αρχιτεκτονική σχολή, μιλούσε άπταιστα γερμανικά, είχε πολλές γνώσεις μουσικής και μπαλέτου. Και παρά τις εξαιρετικές του υπηρεσίες προς την πατρίδα, τα παράσημα και τα μετάλλια, δούλευε πολύ και αποτελεσματικά για τον εαυτό του και τους ανθρώπους: έκανε ξυλουργικές εργασίες, κασσιτέρωνε, ασχολούνταν με πυρογραφία, επισκεύαζε, έφτιαχνε βαρέλια, ύφαινε δίχτυα για ψάρεμα, καλαφάτιζε, πελεκούσε πέτρες... Και όλα αυτά, επειδή δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς, δεν μπορούσε να καθίσει ούτε λεπτό άπραγος, έβρισκε πάντα δουλειά και νόημα σε όλα. Ακόμα και καταπληκτικά ψαράκια μπορούσε να φτιάχνει από χρησιμοποιημένες συσκευές ορού.

Τώρα, με το πέρασμα πολλών χρόνων, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι ήταν μια από τις κρίσιμες συναντήσεις που επηρέασαν όχι μόνο τον χαρακτήρα μου, αλλά και τη ζωή μου. Και βάζοντας στον εαυτό μου το ερώτημα: σε περίπτωση συμφοράς, πολέμου, ανεργίας, τι θα κάνω για να επιβιώσω; – Απαντώ: ναι, ίσως θα μπορώ να κάνω κάποια πράγματα: να πλένω, να πλέκω, να βάφω, να μαγειρεύω, να κάνω κονσέρβες, να πλέκω καλάθια... Είχα καταπληκτικούς δασκάλους.