Η Αγία Όλγα και εμείς

Μνημείο της Αγίας Ισαποστόλου Όλγας στην πόλη Πσκόβ. Γλύπτης: Β. Κλύκοβ Υπάρχουν άγιοι για τους οποίους αν και διαβάζουμε, ελάχιστα μένουν στη μνήμη μας. Υπάρχουν άγιοι, των οποίων οι αγώνες μάς προκαλούν πάντα θαυμασμό, αλλά παραμένουν για εμάς ένα απρόσιτο ύψος. Και υπάρχουν άγιοι που είναι λες και βρίσκονται πάντα δίπλα μας, και που η ζωή τους μπαίνει πολλές φορές στη δική μας ζωή. Η Αγία Ισαπόστολος Όλγα είναι μία από αυτούς.

Όλα στην Αγία Όλγα προκαλούν έκπληξη, σε πολλά μοιάζει με εμάς. Για πολύ καιρό δεν γνώριζε τον Χριστό. Σχεδόν έζησε όλη της τη ζωή ως ειδωλολάτρισσα. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής την θεωρούσαν «σοφοτάτη». Εκτός αυτού, ήταν και ανδρειοτάτη και ηθικοτάτη, πλην όμως ειδωλολάτρισσα. Ακλόνητη θέληση, φυσική ευφυΐα, σώφρων τρόπος ζωής – αυτό είναι ένα σύντομο προφίλ της. Αναμφίβολα, άξιζε τον ειδωλολατρικό «παράδεισο» ακόμη και πριν από τη иάπτισή της. Ωστόσο, παραφράζοντας γνωστά λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: αυτό που για τον ειδωλολάτρη είναι παράδεισος, για τον χριστιανό είναι θάνατος.

Η «σοφοτάτη» βαπτίστηκε, όταν ήδη είχε περάσει την ηλικία των 60 ετών. Αυτό το έκανε όταν ο γιος της, ο Σβιατοσλάβ, είχε ήδη ενηλικιωθεί και είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση του πριγκιπάτου. Ο Σβιατοσλάβ ήταν ο μοναδικός γιος της Όλγας. Τον ανέθρεψε με τρόπο που να γίνει ένας άνθρωπος το ίδιο ακλόνητος, όπως και εκείνη. Όταν ο γιος της ήταν ακόμα πέντε ετών, η Όλγα ξεκίνησε πόλεμο εναντίον των Δρεβλιανών, για να εκδικηθεί για τη δολοφονία του συζύγου της, του πρίγκιπα Ίγκορ. Μπορεί κανείς να καταλάβει το πώς μεγάλωνε το γιο της από το γεγονός ότι σε αυτόν τον πόλεμο η Όλγα είχε πάρει μαζί της τον μικρό Σβιατοσλάβ. Όταν τα δύο στρατεύματα στάθηκαν αντιμέτωπα, ο Σβιατοσλάβ ήταν ο πρώτος που έριξε το δόρυ προς τους Δρεβλιάνους. Το δόρυ, το οποίο το έριξε το παιδικό χέρι, πέρασε ανάμεσα από τα αυτιά του αλόγου και έπεσε στα πόδια του. Τότε οι αρχηγοί των στρατευμάτων του Κιέβου είπαν: «Ο πρίγκιπας έχει ήδη αρχίσει – ώρα είναι να ακολουθήσει τον πρίγκιπα και το στράτευμα». Οι Δρεβλιάνοι ηττήθηκαν… Ήδη σε αυτή την ιστορία υπάρχουν πολλά που προκαλούν έκπληξη. Ένα πεντάχρονο παιδί – πάνω σε άλογο με δόρυ στις πρώτες γραμμές του στρατεύματος, δίπλα στη μητέρα του, την πολεμίστρια (η λέξη «μαμά» δεν ταιριάζει καθόλου εδώ). Η ειδωλολάτρης Όλγα δεν σκεφτόταν ότι το παιδί της θα μπορούσε να τραυματιστεί στη μάχη, ίσως ακόμη και κατά λάθος να σκοτωθεί. Σκεφτόταν ότι έτσι θα ωρίμαζε γρηγορότερα, θα γινόταν νωρίτερα ένας γενναίος και θαρραλέος άνθρωπος.

Η Όλγα σωστά προέβλεπε την κατεύθυνση της ανατροφής των παιδιών: αυτή έπρεπε να στοχεύει στο να μάθει το παιδί να παλεύει

Ασφαλώς, εμείς, οι χριστιανοί, δεν μπορούμε να ανατρέφουμε τα παιδιά μέσα σε περιβάλλον αίματος και βίας. Αλλά καλά είναι να λάβουμε υπόψη εκείνη την άγρια εποχή, όταν η ζωή ενός απλού ανθρώπου δεν άξιζε σχεδόν τίποτα… Ας κοιτάξουμε αυτήν την ιστορία μέσα από το πρίσμα της δικής μας στάσης απέναντι στα παιδιά, όταν πολλές υπερπροστατευτικές μαμάδες και γιαγιάδες είναι έτοιμες να προφυλάξουν το παιδί ακόμη και από το τσίμπημα του κουνουπιού, να το προστατεύουν από οποιαδήποτε εργασία, και γενικώς από κάθε είδους προσπάθεια. Η Όλγα, αν και ειδωλολάτρισσα, προέβλεπε σωστά (ή το γνώριζε από την παράδοση) την κατεύθυνση της ανατροφής των παιδιών. Η ανατροφή πρέπει να στοχεύει στο να μάθει το παιδί να παλεύει. Σύμφωνα με την τότε κοσμοθεωρία της Όλγας, να παλεύει εναντίον ορατών εχθρών. Η χριστιανική αντίληψη επί αυτού ήταν να παλεύει εναντίον του εαυτού του, εναντίον των αμαρτωλών επιθυμιών του, εναντίον αόρατων εχθρών. Η Όλγα ήξερε ότι το αγόρι πρέπει πρώτα απ’ όλα να γίνει πολεμιστής. Εμείς, οι χριστιανοί, πρέπει να κάνουμε τα παιδιά μας πολεμιστές του Χριστού. Δεν είναι τυχαίο που η επίγεια Εκκλησία μας ονομάζεται Στρατευομένη, δηλαδή μια εκκλησία που μάχεται (ενάντια στην αμαρτία και τα πνεύματα του κακού), ενώ η ουράνια Εκκλησία ονομάζεται Θριαμβεύουσα (επειδή οι άγιοι έχουν ήδη νικήσει σε αυτόν τον πόλεμο). Και η Όλγα κατάφερε αυτό που ήθελε. Ανέθρεψε τον Σβιατοσλάβ ως γενναίο πολεμιστή και σοφό στρατηγό.

Η υποδοχή της πριγκίπισσας Όλγας από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο. Μικρογραφία από το Χρονικό του Ραντζιβίλ. Αρχές του 13ου αιώνα.

Πέρασαν πολλά χρόνια. Η ψυχή της Όλγας, που απέκτησε σοφία μέσα από την ζωή, συνάντησε τον Χριστό, την εποχή που ο Σβιατοσλάβ ήταν ήδη πρίγκιπας. Η Όλγα αφιερώθηκε με όλη της την καρδιά στις καλές πράξεις και στο κήρυγμα του χριστιανισμού. Πρέπει να υποθέσουμε ότι αυτό το κήρυγμα το είχε ξεκινήσει με τον γιο της. Όμως, δυστυχώς, ο Σβιατοσλάβ ήταν ήδη ενήλικας με διαμορφωμένη κοσμοθεωρία. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν ένας φανατικός ειδωλολάτρης. Μάλλον ήταν φανατικός πολεμιστής. Τα θέματα της θρησκείας (οποιασδήποτε μορφής) δεν τον ενδιέφεραν ιδιαίτερα. Ο ίδιος δεν επιθυμούσε να βαπτιστεί, αλλά ούτε εμπόδιζε όσους επιθυμούσαν να βαπτιστούν. Και ήδη προς το τέλος της πολυτάραχης ζωής της, η Όλγα συνειδητοποίησε ότι είχε αναθρέψει τον γιο της κάπως μονόπλευρα, ότι η ειδωλολατρική ανατροφή ίσως περιέχει μόνο ορισμένα σωστά στοιχεία, και ότι η τελειότητα στον άνθρωπο προέρχεται από τον Χριστό. Μόνο ο Χριστός μπορεί να εμφυσήσει στην ψυχή του παιδιού το πιο σημαντικό: την αγάπη προς τον Θεό και τον άνθρωπο.

Η βάπτιση της Πριγκίπισσας Όλγας στην Κωνσταντινούπολη. Ιβάν Ακίμοβ, 1792.

Μετά τη βάπτισή της, η Όλγα έζησε περίπου 15 χρόνια. Μέχρι τον θάνατό της, έκανε μια έντονη ασκητική ζωή. Προσπαθούσε να αναθρέψει τα εγγόνια της, πλέον, ακολουθώντας χριστιανικά πρότυπα, αν και δεν τολμούσε να τα βαπτίσει χωρίς την άδεια του γιου της. Πόσα μαθήματα υπάρχουν για εμάς ακόμα και σε αυτό το μικρό παράδειγμα! Για εμάς, που, αγνοώντας τη θέληση των άλλων, προσπαθούμε με «σιδηρά χείρα» να τους σύρουμε όλους στον παράδεισο! Όπως είπε ένας σύγχρονος θεολόγος, αν ήταν δυνατό να τους σπρώξουμε όλους μέσα στη Βασιλεία των Ουρανών και να κλειδώσουμε τις πόρτες! Για να μην ξεφύγει κανείς! Ω, πόσο πολύ εκτιμούν ο Κύριος και οι άγιοι Του την ελευθερία του ανθρώπου! Όταν το σκέφτεσαι αυτό, ίσως να υπήρχαν πολύ λιγότερες διαμάχες στις οικογένειες για θρησκευτικά θέματα, αν οι πιστοί συγγενείς δεν έσερναν με το ζόρι τους άπιστους στην εκκλησία… Η ζωή μας να είναι η ίδια κήρυγμα, αυτό είναι κάτι στο οποίο δεν έχουμε ακόμα φτάσει. Η ζωή της Όλγας ήταν κήρυγμα και ίσως αυτό άφησε ίχνη στις καρδιές των εγγονών της Όλγας, ίχνη της αγίας γιαγιάς. Ένας από αυτούς τους εγγονούς θα γίνει αργότερα μεγάλος πρίγκιπας και θα πάρει το παρατσούκλι «Κόκκινος ήλιος»…

Όμως και η Όλγα είχε τη δική της θλίψη, και αυτή είναι οικεία σε όλους μας. Για 15 χρόνια η Όλγα ήταν χριστιανή. Για 15 χρόνια μιλούσε για τον Χριστό στον γιο της, τον Σβιατοσλάβ, «εὐκαίρως ἀκαίρως» (Β΄ Τιμ. 4:2). Για 15 χρόνια ανέβαζε τις άγιες μητρικές της προσευχές στον Θεό για τη μεταστροφή του γιου της. Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Στο νεκροκρέβατό της, η Όλγα λέει στον Σβιατοσλάβ: «Τώρα δεν ανησυχώ για τίποτα άλλο, παρά μόνο για σένα. Λυπάμαι που, αν και σε δίδαξα πολύ και σε έπειθα να εγκαταλείψεις την ειδωλολατρική ασέβεια και να πιστέψεις στον αληθινό Θεό, τον οποίο γνώρισα εγώ, εσύ το αγνόησες. Και ξέρω ότι, λόγω της ανυπακοής σου προς εμένα, σε περιμένει στη γη κακό τέλος και μετά το θάνατο αιώνια βασανιστήρια, που έχουν προετοιμαστεί για τους ειδωλολάτρες». Γιατί συνέβη αυτό; Μήπως ο Κύριος δεν άκουσε τις προσευχές της Αγίας Όλγας;

Η Όλγα δεν μετανιώνει για το ότι ανέθρεψε λανθασμένα τον γιο της, αλλά για το ότι αυτός αγνόησε τις εκκλήσεις της να ασπαστεί την πίστη στον Χριστό.

Εδώ θα κάνουμε μια παύση. Εγώ, όπως και κάθε ιερέας, ακούω συχνά κατά την εξομολόγηση τα μετανοητικά λόγια γονέων, ότι τα παιδιά τους δεν πηγαίνουν στην εκκλησία και ότι τα ανέθρεψαν λανθασμένα. Συχνά πρόκειται για εξομολογήσεις ανθρώπων που δεν είναι πια νέοι, οι οποίοι οι ίδιοι ασπάστηκαν την πίστη πριν από λίγο καιρό, ενώ τα παιδιά τους είχαν ήδη παντρευτεί και είχαν δικά τους παιδιά. Χρειάζεται να μετανοούμε γι’ αυτό; Χρειάζεται να διαλέγουμε μεμονωμένες αμαρτίες από την παλιά ειδωλολατρική μας ζωή, όταν όλη αυτή ήταν σκοτάδι και ασέβεια; Ήμασταν τυφλοί, και έτσι οδηγούσαμε τα παιδιά μας, χωρίς να ξέρουμε εμείς οι ίδιοι πού. Και αν ο τυφλός οδηγεί τον τυφλό (βλ.: Μτ. 15:14)… Συγχώρεσέ μας, Κύριε, που ζούσαμε σαν δαίμονες: πορνεύαμε, μεθούσαμε, τρώγαμε υπερβολικά, ασκούσαμε μαγεία και διαπράτταμε άλλες αηδίες. Μεταξύ άλλων, ανατρέφαμε κακώς και τα παιδιά. Και ιδού, που στα λόγια της Αγίας Όλγας βλέπουμε ότι δεν λυπάται για το ότι ανέθρεψε κακώς τον γιο της τότε που ήταν ειδωλολάτρισσα ακόμα, αλλά για το ότι αυτός αγνόησε τα λόγια της, τα οποία είχε ήδη πει ως χριστιανή.

Μετά από αυτό, πάντα μετανοούν, λέγοντας ότι, προφανώς, δεν προσεύχονται αρκετά για τη μεταστροφή των παιδιών τους και ότι ο Κύριος δεν ακούει τις προσευχές τους, γι’ αυτό και τα παιδιά δεν έχουν ασπαστεί ακόμα την πίστη. Και έτσι επιστρέφουμε στο ίδιο ερώτημα: άραγε η Αγία Ισαπόστολος Όλγα δεν προσευχόταν πολύ και με δάκρυα για τον γιο της; Ή μήπως ο Κύριος δεν την άκουγε; Είναι απλώς βλάσφημο να σκέφτεται κανείς το ένα ή το άλλο. Υπάρχει κάτι άλλο. Κάτι ακόμα πιο πολύτιμο για τον Θεό, ακόμη και από τις προσευχές των αγίων, ακόμη και από τις προσευχές των αγίων μητέρων. Αυτό το κάτι είναι η ανθρώπινη ελευθερία. Ο Κύριος δεν θα την παραβιάσει ποτέ. Η πίστη στον Θεό είναι ένα μυστήριο που τελείται στην ψυχή. Τελείται με τη βοήθεια του Θεού. Ο Κύριος εμφανίζεται αισθητά σε κάθε άνθρωπο στη ζωή του, και ο καθένας κάποια στιγμή μέσα του είτε ανταποκρίνεται σε αυτή την πρόσκληση, είτε την αποστρέφεται. Γι’ αυτό, την Ημέρα της Κρίσης, κανείς δεν θα μπορεί να απαντήσει στον Χριστό: «Κύριε, κανείς δεν με δίδαξε, ήταν η εποχή τέτοια, δεν ήξερα τίποτα». Η τραγωδία είναι ότι ο καθένας ξέρει. Όμως, πολλοί αισθάνονται άνετα στη γη και χωρίς τον Χριστό, και αυτούς, σύμφωνα με τα λόγια της Αγίας Όλγας, «τους περιμένει στη γη κακό τέλος και μετά θάνατον αιώνια βασανιστήρια».

Πρέπει να προσευχόμαστε για τους δικούς μας. Όμως, είναι υπερηφάνεια να νομίζουμε ότι μόνο από τις προσευχές μας εξαρτάται το αν θα ασπαστούν την πίστη ή όχι

Γι’ αυτό, το να νομίζουμε ότι εξαρτάται αποκλειστικά από τις προσευχές μας το αν κάποιος θα ασπαστεί την πίστη ή όχι, είναι εν μέρει υπερηφάνεια και εν μέρει άγνοια. Ναι, πρέπει να προσευχόμαστε για τους άπιστους συγγενείς μας. Να προσευχόμαστε θερμά. Όμως, το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα μυστήριο που μόνο ο Κύριος γνωρίζει. Και αυτό το μυστήριο το παρατηρούμε σε όλη τη διάρκεια της εκκλησιαστικής ιστορίας. Δεν έκανε ο Κύριος τα πάντα για να σώσει τον Ιούδα; Όμως ο Ιούδας χάθηκε. Δεν συνέτιζε ο Κύριος, στις απαρχές του χριστιανισμού, τους διώκτες αυτοκράτορες με αμέτρητα και άνευ προηγουμένου θαύματα των αγίων μαρτύρων; Όμως, ελάχιστοι από αυτούς μεταστράφηκαν. Δεν συνετίζει και μέχρι σήμερα όλους τους άθεους με το θαύμα της αφής του Αγίου Φωτός στον Πανάγιο Τάφο του Κυρίου και άλλα θαύματα της Ορθοδοξίας, τα οποία είναι γνωστά σχεδόν σε όλους; Όμως, στις εκκλησίες βλέπουμε μόνο λίγους ανθρώπους. Διότι η γέννηση της πίστης στην καρδιά είναι ένα θαύμα του Θεού, που πραγματοποιείται με τη συγκατάθεση του ανθρώπου. Οι Άγιοι Πατέρες διδάσκουν: για να γεννηθεί η πίστη, ο άνθρωπος πρέπει να είναι δυσαρεστημένος με την εσωτερική του ζωή, πρέπει να είναι εσωτερικά έτοιμος να αλλάξει τον εαυτό του και τη ζωή του, σύμφωνα με την εντολή της Αλήθειας, ώστε να δεχτεί τη χάρη. Δυστυχώς, αυτή η ετοιμότητα για αλλαγή δεν υπάρχει όχι μόνο στους δεδηλωμένους άθεους, αλλά και σε πολλούς ανθρώπους που αυτοαποκαλούνται πιστοί.

Φωτογραφία: Ιβάν Ζουκ Άκουγε λοιπόν ο Θεός τις προσευχές της Αγίας Όλγας; Βεβαίως. Μόνο που ο Σβιατοσλάβ δεν επέτρεπε στον Χριστό Σωτήρα να μπει στην καρδιά του, γι’ αυτό και, σύμφωνα με την προφητεία της μητέρας του, βρήκε φρικτό θάνατο. Ο Σβιατοσλάβ σκοτώθηκε στη μάχη με τον πρίγκιπα των Πετσενέγων, τον Κούρια. Ο Κούρια αποκεφάλισε τον Σβιατοσλάβ και έφτιαξε από το κρανίο του ένα κύπελλο, από το οποίο έπινε στα γλέντια. Φυσικά, δεν γνωρίζουμε πού βρίσκεται ο Σβιατοσλάβ στην αιωνιότητα. Τον έσωσε η Αγία Όλγα με τις προσευχές της; Ίσως. Υπάρχουν άλλωστε παραδείγματα αγίων που έσωζαν με τις προσευχές τους άπιστους και αβάπτιστους ανθρώπους. Γνωρίζουμε όμως ότι επί της γης η μητρική προσευχή της Όλγας δεν μπόρεσε να αλλάξει την καρδιά του Σβιατοσλάβ. Ωστόσο, η Αγία Όλγα, στα τελευταία της λόγια, δεν θρηνεί επειδή δεν προσευχήθηκε πολύ για τον γιο της, αλλά μόνο επειδή εκείνος δεν την άκουσε. Ήξερε ότι η ελευθερία του άλλου ήταν πιο σημαντική από την προσευχή της.

Πολλά διδάγματα μας προσφέρει η ζωή της Όλγας πριν ασπαστεί τον χριστιανισμό όσο και ο βίος της Αγίας Όλγας μετά τη βάπτισή της. Και το πιο σημαντικό, ίσως, είναι το δίδαγμα της ταπεινότητας και της εμπιστοσύνης στον Θεό. Συχνά ζητάμε από τον Θεό να εκπληρώσει το δικό μας θέλημα, το οποίο μας φαίνεται σωστό και ευσεβές. Αλλά κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι δεν κάνουμε λάθος. Άλλωστε, ακόμη και οι άγιοι έκαναν λάθη. «Οὐ γάρ εἰσιν αἱ βουλαί μου ὥσπερ αἱ βουλαὶ ὑμῶν, οὐδ᾿ ὥσπερ αἱ ὁδοὶ ὑμῶν αἱ ὁδοί μου, λέγει Κύριος» (Ησ. 55:8). Γι’ αυτό είναι πολύ πιο σοφό να προσευχόμαστε απλώς για τη σωτηρία των άπιστων συγγενών μας, και να αφήνουμε ταπεινά τον χρόνο και τον τρόπο στο θέλημα του Θεού. «Γενηθήτω το θέλημά Σου» – αυτή την προσευχή μας την έδωσε ο Χριστός Σωτήρας. Εμείς όμως συχνά προσευχόμαστε έτσι: «Κύριε, γενηθήτω το θέλημά μου»…

Πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι ο Κύριος συχνά καλεί τους ανθρώπους στην Εκκλησία μέσω των θλίψεων. Και όταν οι άπιστοι συγγενείς μας βιώνουν θλίψεις και δύσκολες καταστάσεις, δεν πρέπει να στενοχωριόμαστε υπερβολικά γι’ αυτό, αλλά να προσπαθούμε να δούμε σε αυτό το καθοδηγητικό χέρι του Θεού, που τους οδηγεί προς την πίστη.

Και κάτι τελευταίο. Ας προσπαθήσουμε, αδελφοί και αδελφές, να κηρύττουμε τον Χριστό στους δικούς μας όχι τόσο με τη γλώσσα και τα λόγια, όσο με τις πράξεις και τη ζωή μας, ώστε όλοι όσοι μας περιβάλλουν «ἄνευ λόγου κερδηθήσονται, ἐποπτεύσαντες τὴν ἐν φόβῳ ἁγνὴν ἀναστροφὴν ὑμῶν» (Α΄ Πέτ. 3:1–2).