«Ποιος είμαι;» – αυτό είναι το ερώτημα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Ποιος είμαι; Αυτή είναι η πιο σημαντική ερώτηση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Προσπαθούμε να απαντήσουμε σε αυτήν σε πολλές περιστάσεις: στη διάρκεια του Μεγάλου Κανόνα, όταν σκεφτόμαστε τα λόγια της προσευχής του Εφραίμ του Σύρου, όταν πλησιάζουμε το εξομολογητήριο και όταν σταυρώνουμε τα χέρια μας στο στήθος, περιμένοντας την Θεία Κοινωνία.

Ποιος είμαι; Δεν βλέπουμε τον εαυτό μας. Όπως ένα άλογο με παρωπίδες στα μάτια που όλο τρέχει και τρέχει μπροστά, χωρίς να κοιτάζει πίσω, έτσι και εμείς, χωρίς να κοιτάζουμε πίσω, τρέχουμε με τρελή ορμή, προσπαθώντας να προλάβουμε και να κάνουμε τα πάντα. Να κάνουμε όλα όσα αφορούν στην επίγεια διαμονή μας. Έχουμε τις ίδιες παρωπίδες με το άλογο. Μόνο που τις φορέσαμε εμείς οι ίδιοι. Και αυτό δεν μας επιτρέπει να δούμε τους εαυτούς μας, την αμαρτωλότητά μας.

Αλλά έρχεται η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και όλες οι παρωπίδες πέφτουν. Και τι βλέπουμε;! «Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος», και αυτό έχει λεχθεί με πολλή λεπτότητα και ευγένεια. Μάλλον, δεν βλέπω τον εαυτό μου ως σκουλήκι. Δεν προκαλεί αηδία κάθε σκουλήκι. Όταν όμως βγάζεις τις παρωπίδες και κοιτάς τον εαυτό σου, η αηδία είναι αυτή που κυριαρχεί.

Ποιος είπε την εξυπνάδα ότι η νηστεία δεν έχει να κάνει με το φαγητό; Ναι, φυσικά, δεν έχει να κάνει με το φαγητό! Ωστόσο, η αποχή από το φαγητό αποτελεί μια κάποια συμφωνία με την οποία δηλώνεις ότι είσαι έτοιμος για σαρακοστιανές δοκιμασίες μαζί με όλη την Στρατευομένη Εκκλησία. «Τὸ στάδιον τῶν ἀρετῶν ἠνέῳκται, οἱ βουλόμενοι ἀθλῆσαι εἰσέλθετε, ἀναζωσάμενοι τὸν καλὸν τῆς νηστείας ἀγῶνα· οἱ γὰρ νομίμως ἀθλοῦντες, δικαίως στεφανοῦνται», ψάλλει η Εκκλησία την τελευταία ημέρα πριν από την έναρξη της Μεγάλης Σαρακοστής. Ακούτε: «βουλόμενοι ἀθλῆσαι»!

Όλη η Εκκλησία ως σύνολο έχει επιβιβαστεί στο πλοίο και ξεκινάει το ταξίδι. Η τήρηση του τυπικού καθεστώτος αποχής είναι μόνο εισιτήριο για το πλοίο. Μόλις επιβιβαστείς, αμέσως αρχίζουν θαύματα και θλίψεις. Μπορείς να τηρείς τη νηστεία όπως προβλέπει το τυπικό ή όχι, αλλά αμέσως με την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ο Κύριος σου δίνει νέες καταστάσεις καρδιάς. Αυτά που ίσχυαν μόλις πριν από μερικές ημέρες και που τώρα τα χωρίζει η γραμμή της Κυριακής της Συγχώρεσης, όλα αυτά είναι, πλέον, διαφορετικά.

Είναι λες και περπατούσες πριν μέσα σε ομίχλη που ξαφνικά διαλύθηκε. Και το πρώτο πράγμα που βλέπεις είναι ο εαυτός σου, γεμάτος πληγές. Αυτό που χθες δεν το θεωρούσες αμαρτία, σήμερα σε πονάει και σε πνίγει. Κάθε κενός λόγος που βγαίνει από το στόμα σου αρχίζει να σε κρίνει και να σε σταυρώνει. Αν χθες η λεκτική αμαρτία ήταν μόνο η κατάκριση, ο θυμός και η κακολογία, τώρα η κάθε λέξη εκπέμπει δυσωδία και βασανίζει την ψυχή, καθώς απογυμνώνει όλη την μαυρίλα και την τρέλα μας.

Και μόνο όταν μπαίνεις στον ναό, νιώθεις ότι έφτασες στο σπίτι σου. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στο ναό και στον κόσμο πάντα σιγοκαίει, αλλά αυτή στη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής φουντώνει πολύ. Δεν είναι τυχαίο που την τελευταία ημέρα πριν από την έναρξη της Σαρακοστής θυμόμαστε την εκδίωξη του Αδάμ από τον παράδεισο. «Ἐκάθισεν Ἀδὰμ τότε, καὶ ἔκλαυσεν ἀπέναντι τῆς τρυφῆς τοῦ παραδείσου, χερσὶ τύπτων τὰς ὄψεις, καὶ ἔλεγεν· ἐλεῆμον, ἐλέησόν με τὸν παραπεσόντα», ψέλνει η Εκκλησία αυτή την ημέρα. Ο άτυχος Αδάμ, που απολάμβανε την κοινωνία με τον Θεό, ξαφνικά βρέθηκε εξαπατημένος και απαχθείς από τον διάβολο. Εκδιώχθηκε από το Πατρικό του σπίτι και με θλίψη και απόγνωση «έκλαιγε πικρά». Είχε δει, είχε νιώσει, είχε γνωρίσει εμπειρικά τη γλυκύτητα του παραδείσου, γι' αυτό και έκλαιγε. Εμείς δεν την γνωρίζουμε εμπειρικά, μόνο την υποψιαζόμαστε «δι᾿ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι», τότε που αισθανόμαστε τη χάρη του Θεού. Και καθώς ερχόμαστε συνεχώς αντιμέτωποι με τη σκληρότητα του κόσμου, λαχταρούμε ακόμα περισσότερο τον χαμένο παράδεισο. Ο ναός τότε για μας γίνεται ομοίωμα του χαμένου παραδείσου. Ίσως, η αρχική εκφώνηση της Θείας Λειτουργίας «Ευλογημένη η Βασιλεία» να μιλάει και γι' αυτό;! Μας μιλάει για την ύπαρξη της μυστηριώδους Βασιλείας, που μας πλησιάζει μέσω της Ευχαριστίας. Η συγκεκριμένη εκφώνηση, ωστόσο, ταυτόχρονα είναι και η θλιμμένη κραυγή των απογόνων του Αδάμ, που κλαίνε για τον παράδεισο που έχασαν...

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι μεγάλη σε όλα. Την πρώτη μέρα της νηστείας νιώθεις αρχικά λίγο χαμένος. Είναι απλά εκπληκτικό: πώς είναι δυνατόν την προηγούμενη εβδομάδα που μπόρεσες να μην τρως πρωινό και μεσημεριανό γεύμα στην καθημερινή σου ρουτίνα και μόνο αργά το βράδυ να τσιμπήσεις βιαστικά ένα σάντουιτς και να πέσεις στο κρεβάτι, χωρίς να νιώσεις ιδιαίτερες κρίσεις πείνας, και εδώ που έφτασε η πρώτη Δευτέρα της νηστείας, δεν έχεις ακόμα «πεινάσει», κάτι που θα συμβεί πιο κοντά στο Πάσχα, ήδη όμως αρχίζει ο πόλεμος της πείνας. Τις άλλες μέρες αυτή την ώρα δεν θα ήθελες με τίποτα να φας, αλλά την περίοδο της νηστείας από το πρωί πεινάς. Και οι κρίσεις πείνας έρχονται αθόρυβα: ενώ μόλις πριν λίγο ήσουν χορτάτος, ξαφνικά μπαμ, νιώθεις μια τρελή επιθυμία να φας! Αν αντέξεις μισή ώρα, αν δεν υποκύψεις στην επιθυμία, η πείνα φεύγει και δεν θέλεις να φας. Ο πεινασμένος άνθρωπος είναι πάντα πεινασμένος, αλλά εδώ είσαι ταυτόχρονα και σαν να είσαι και σαν να μην είσαι πεινασμένος. Έτσι γίνεται αντιληπτός ο υπερφυσικός χαρακτήρας της πείνας και αποκαλύπτεται η ενέργεια του δαιμονικού πνεύματος.

Στη νηστεία γίνεται αντιληπτός ο υπερφυσικός χαρακτήρας της πείνας και αποκαλύπτεται η ενέργεια του δαιμονικού πνεύματος

Ο πόλεμος είναι το κύριο χαρακτηριστικό της νηστείας. Επομένως, η νηστεία δεν έχει καμία σχέση με τη διατροφή. Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να απέχει για χάρη του Χριστού, αμέσως μπαίνει σε μια πραγματικότητα διαφορετικής τάξης. Και σε αυτή την πραγματικότητα όλα έχουν σημασία και βάρος.

Κάθε πράξη συνεπάγεται μια άλλη. Η αμαρτία συνεπάγεται αμέσως συνετισμό, ο αγώνας – νέα δοκιμασία. Στην ουσία, είναι ένας μαραθώνιος σαράντα ημερών. Κάθε μέρα σου πετάει και μια πρόκληση και, καθώς αντιδράς σε αυτήν, μαθαίνεις ποιος είσαι. Η οξύτητα αυτού του ερωτήματος μας κάνει κομμάτια. Ποιος είμαι: ένα αξιολύπητο, ηδονιστικό κτήνος ή ένας χριστιανός; Τι μπορώ να κάνω για τον Χριστό; Πόσο μακριά μπορώ να φτάσω για να ευχαριστήσω τον Θεό; Εδώ δεν μιλάμε πλήρη ασιτία ούτε για άσκηση προσευχής πάνω σε μια πέτρα. Πρόκειται για απόλυτη νηφαλιότητα και διαρκή εγρήγορση στην καρδιά μου.

Και εδώ, ό,τι και να κάνεις, δεν μπορείς να αποφύγεις το θέμα της προσευχής. Η προσευχή είναι η καμπάνα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Σηκώνεσαι το πρωί και, ενώ η συνείδησή σου δεν έχει ακόμα αποβάλει τη ζάλη της νύστας, αρχίζεις σιγά-σιγά να κουνάς τη γλώσσα αυτής της καμπάνας: «Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος...» Νταν, Ντιν, Νταν… Αυτή είναι η καμπάνα. Στην αρχή, οι λέξεις δεν σε υπακούουν, όμως προσπαθείς με επιμονή να αγγίξεις την καρδιά σου και να σπάσεις την παχυλή θωράκισή της: «Δέσποτα, συγχώρησον τὰς ἀνομίας ἡμῖν. Ἅγιε, ἐπίσκεψαι καὶ ἴασαι τὰς ἀσθενείας ἡμῶν...»

Κάθε «Κύριε, ελέησον» στη νηστεία γίνεται ξεχωριστό. Κάθε «Κύριε, ελέησον» καταγγέλλει και θέλει να συντρίψει, γιατί έχει ήδη αφαιρεθεί το πέπλο από την ψυχή, έχεις βγει από την ομίχλη και τίποτα δεν σε εμποδίζει να δεις μέσα σου τη δική σου πνευματική ανεπάρκεια.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι ένας μεγάλος καταστροφέας. Μπορείς να κάνεις ό,τι σχέδια θέλεις, πριν από την έναρξη της νηστείας και να ζωγραφίζεις ευσεβείς εικόνες για το πώς θα την ζήσεις. Αλλά όταν αρχίζει η Τεσσαρακοστή, όλα τα σχέδια καταρρέουν. Μήπως, επειδή ο Κύριος δεν θέλει η υλοποίηση του σχεδίου μας να μας ανεβάσει στα ουράνια με το αεροπλάνο της υπερηφάνειας; Μήπως, Του αρέσει περισσότερο να οδηγήσει το αεροπλάνο μας σε στροβιλισμό, να μας συντρίψει μαζί με τα σχέδιά μας, ώστε τα σπασμένα κομμάτια να φωνάζουν το ίδιο «Κύριε, ελέησον», αλλά με δάκρυα στα μάτια;

Ο νους και η καρδιά μας είναι ένα μεγάλο ξενοδοχείο. Σε αυτά υπάρχει χώρος για όλους και για όλα. Και πίσω από τους πολλούς πρωταγωνιστές των διάφορων ταινιών, βιβλίων και καθημερινών καταστάσεων χάνεται η μοναχική μορφή του Χριστού. Γι' αυτό κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής προσπαθούμε να περιορίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερο την πρόσβαση οποιουδήποτε στην καρδιά μας. Ο Σωτήρας μας έχει κάνει κράτηση στο ξενοδοχείο της καρδιάς για όλη την διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Μόνο Αυτός πρέπει να βασιλεύει στο μυαλό μας, μόνο σε Αυτόν προσφέρονται όλα τα συναισθήματα της καρδιάς μας. Για να εκδιώξουμε από το ξενοδοχείο όλους τους ανεπιθύμητους επισκέπτες, για να εξαφανιστούν όλοι οι περιττοί χαρακτήρες, πρέπει να βάλουμε «φραγμό» στα μάτια και στα αυτιά μας. Για να είναι καθαρή η καρδιά μας για τον Κύριο, πρέπει επίσης να «φυλάγουμε» τα χείλη μας, ώστε να μην διαταράξουμε την εσωτερική μας ησυχία με αργολογία.

Συχνά λέμε ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η πνευματική άνοιξη, η εποχή της ζωής. Αλλά ο χριστιανισμός μας πείθει επίμονα ότι η ζωή μπορεί να αποκτήσει πλήρως τα δικαιώματά της μόνο μετά το θάνατο. Η Ορθοδοξία λέει ότι το Πάσχα είναι η αληθινή ζωή, που ανατέλλει από τον τάφο. Επομένως, πρέπει να καταλήξουμε στο αναπόφευκτο συμπέρασμα ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η εποχή του θανάτου. Ο τελικός στόχος της Σαρακοστής και γενικά ολόκληρης της ζωής μας είναι να πεθάνουμε ως προς την αμαρτία.   

Και δεν χρειάζεται να αντιδρούμε και να εκδιώκουμε την ασκητικότητα από τον κόσμο στο μοναστήρι! Υπάρχει, υπάρχει ασκητικότητα και στον κόσμο, ακόμη και μη χριστιανικού χαρακτήρα. Εξάλλου, θαυμάζουμε τα επιτεύγματα των αθλητών ή τη δεξιοτεχνία των μουσικών, που περνούν πολλές ώρες, θανατώνοντας τον εαυτό τους για όλα όσα είναι αντίθετα με τον κύριο στόχο της ζωής τους. Έξι ώρες προπόνηση κάθε μέρα – τι είναι αν δεν είναι ασκητικότητα; Και οι πόνοι της γέννησης ενός έργου τέχνης, όταν ο συγγραφέας ή ο ζωγράφος δεν κοιμάται πολλές νύχτες, πόσο μακριά είναι από τις μοναχικές αγρυπνίες, όταν στην καρδιά του οσίου πατέρα γεννιέται με οδύνες το χάρισμα της χάρης του Αγίου Πνεύματος;

Η ασκητική πρέπει να υπάρχει και στον κόσμο. Αν δεν υπάρχει, τότε ο χριστιανισμός μας εκφυλίζεται και καταλήγει ζελές

Η ασκητική πρέπει να υπάρχει και στον κόσμο. Αν δεν υπάρχει, τότε ο χριστιανισμός μας εκφυλίζεται και καταλήγει ζελές, προτεσταντισμός, φαρισαϊσμός. Η ασκητική δεν είναι μόνο και όχι τόσο αποχή από κάθε είδους αρτύσιμα. Είναι η ατέρμονη εξέταση της καρδιάς μας, η εκδίωξη των αμαρτωλών προθέσεων, η συνεχής «ευαρέστηση του Θεού». Είναι ένας κόπος που απαιτεί αδιάκοπη μετάνοια. Και, σύμφωνα με τα λόγια ενός ευχέτη, αυτή η αδιάκοπη μετάνοια γεννά αδιάκοπη προσευχή. «Η μετάνοια γεννά την προσευχή και γεννιέται από τη θυγατέρα της διπλάσια»: αυτά τα λόγια που έχουν γραφεί με το σοφό χέρι του αγίου Ιγνατίου (Μπριαντσανίνοφ) ας γίνουν σύνθημα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Αυτή η εργασία είναι μισητή στον διάβολο, και είναι ακριβώς αυτή που τελικά αρνούνται όλοι οι σύγχρονοι «ελαφρυντές» της νηστείας, επειδή αυτή η εργασία είναι αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς εγκράτεια και προσευχή. Η συνεχής πορεία της μετανοητικής προσευχής είναι ο ασκητικός θάνατος του χριστιανού, ο εγκλεισμός του εαυτού του στον τάφο της καρδιάς του με την ελπίδα της Πασχάλιας Ανάστασης.

Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι μια μεγάλη δοκιμασία. Και αν ο άνθρωπος την περάσει με αξιοπρέπεια, τότε γίνεται μεγάλος.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι μια συμπυκνωμένη μέσα σε επτά εβδομάδες όλη η χριστιανική μας ζωή. Με σύγχρονη γλώσσα, είναι το τρέιλερ της πίστης μας. Και αν ούτε στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή δεν μπορούμε να ζήσουμε ως χριστιανοί, πώς ζούμε τότε τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής μας; Αν ούτε στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή δεν μπορούμε να προσευχόμαστε με συγκέντρωση, να απέχουμε και να αγρυπνούμε, πώς προσευχόμαστε και τι σκεφτόμαστε στις άλλες μέρες;

Αδελφοί και αδελφές, ας μην χάσουμε αυτή τη σωτήρια περίοδο! Είναι σύντομη. Να εργάζεσαι, να αγρυπνείς, να προσεύχεσαι ανά πάσα στιγμή. Εξάλειψε τις αμαρτίες σου. Πλησιάζει το Πάσχα του Χριστού, που θα φωτίσει και θα ευλογήσει όσους και όσες έχουν προετοιμασθεί.