Η πλέον καθολική αίτηση

Όποιος έχει ανοίξει έστω μία φορά ένα ορθόδοξο προσευχητάριο ή έχει παρακολουθήσει μια ιερή ακολουθία, δεν θα μπορούσε να μην διαπιστώσει ότι η λέξη «ελέησον» επαναλαμβάνεται πιο συχνά από άλλες. «Κύριε, ελέησον»: αυτή η σύντομη προσευχή ακούγεται δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες φορές, στη διάρκεια μιας ιερής ακολουθίας. Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι τυχαίο; Όχι! Σε αυτό κρύβεται ένα βαθύ πνευματικό νόημα, ένα πολύ σημαντικό εκκλησιαστικό μάθημα.

«Ελέησον» – δεν είναι απλώς μία από τις πολλές αιτήσεις. Είναι η πιο καθολική, η πιο απαραίτητη, η πιο περιεκτική δέηση προς τον Θεό

Η Εκκλησία, ως φιλότεκνη μητέρα, με τη σοφία του Αγίου Πνεύματος έβαλε στα χείλη των τέκνων της αυτή την αίτηση με τέτοια συχνότητα, ακριβώς, επειδή υποδεικνύει την ίδια την ουσία της στάσης μας ενώπιον του Θεού. «Ελέησον» – δεν είναι απλώς μία από τις πολλές αιτήσεις. Είναι η πλέον καθολική, η πιο απαραίτητη, η πιο περιεκτική δέηση προς τον Θεό για όλους και για τον καθένα, για τον άνθρωπο που βρίσκεται σε οποιοδήποτε στάδιο της πνευματικής ζωής: από το πρώτο και κατώτατο – έως το τελευταίο και ανώτατο.

Το έλεος είναι όλα τα δώρα του Θεού

Πριν μιλήσουμε για την συγκεκριμένη αίτηση, πρέπει να κατανοήσουμε τι είναι το έλεος του Θεού. Το έλεος είναι ό,τι δίνει ο Θεός στον άνθρωπο και σε όλη τη δημιουργία Του. Ο Θεός κάνει τα πάντα με το άπειρο έλεός Του: δημιουργεί, προνοεί, σώζει, μεταμορφώνει, αγαπά. Δεν υπάρχει ούτε ένα δώρο που να μην είναι δώρο ελέους. Γι' αυτό, όταν αναφωνούμε «ελέησον», δεν ζητάμε μια συγκεκριμένη ιδιότητα του Θεού, αλλά τον Ίδιο, την πληρότητα της αγαπητικής Του παρουσίας στη ζωή μας.

Ετυμολογία και βάθος του νοήματος: από το έλαιον στο έλεος

Η λέξη «ελέησον» προέρχεται από τη ρίζα «ελεώ» (αισθάνομαι οίκτο, συμπόνια, αγάπη). Στη σλαβονική γλώσσα, το «έλεος» είναι μια έννοια απείρως βαθύτερη από ό,τι στις σύγχρονες γλώσσες. Ο μακαριστός Μητροπολίτης Σούροζ Αντώνιος υπογράμμιζε επανειλημμένα ότι το σλαβονικό «έλεος» είναι πολύ ευρύτερο από το αγγλικό mercy. Δεν είναι απλώς η νομική χάρη προς εγκληματία, αλλά είναι μια ενεργή, θυσιαστική πράξη αγάπης.

Ιδιαίτερο βάθος προσδίδει σε αυτή τη λέξη η ηχητική της απόδοση στο ελληνικό πρωτότυπο. Στο Ευαγγέλιο και στις λειτουργίες ακούμε: «Κύριε, ἐλέησον». Η ελληνική λέξη ἔλεος – οίκτος, συμπόνια – μοιάζει φωνητικά με τη λέξη ἔλαιον – ελαιόλαδο, λάδι. Αυτές οι λέξεις δεν είναι ετυμολογικά συγγενείς, αλλά στη βιβλική χρήση συχνά συνδυάζονται, σχηματίζοντας μια ενιαία νοητική εικόνα. Στην Αγία Γραφή, το ελαιόλαδο αποτελεί σύμβολο της Θείας ευσπλαχνίας. Αν ψάξουμε σε ολόκληρη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, αναζητώντας όλα τα σημεία που σχετίζονται με αυτές τις έννοιες, θα βρεθούμε μπροστά σε μια σειρά από ποικίλες παραβολές και γεγονότα, που μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε με σαφήνεια τη σημασία της λέξης «ελέησον».

Στο βιβλίο της Γένεσης, μετά τον κατακλυσμό, ο Νώε στέλνει σε αποστολή πουλιά για να μάθει αν έχουν υποχωρήσει τα νερά. Και το περιστέρι επιστρέφει με ένα κλαδί ελιάς στο ράμφος του (βλ. Γέν. 8, 11). Αυτό το κλαδί ήταν για τον Νώε και όλους όσοι ήταν στην κιβωτό ένα μήνυμα: η οργή του Θεού έχει πάψει, ο Θεός δίνει στον άνθρωπο την ευκαιρία να ξεκινήσει τα πάντα από την αρχή, να βγει σε στερεά γη και να προσπαθήσει να ζήσει με νέο τρόπο. Η πρώτη έννοια του ελέους, που αποκαλύπτεται μέσω αυτής της εικόνας, είναι το τέλος της οργής, το δώρο της ειρήνης και της νέας αρχής.

Στη συνέχεια, στην παραβολή του ελεήμονος Σαμαρείτη, η ελεημοσύνη αποκαλύπτεται μέσω του ελαίου: ο Σαμαρείτης, βλέποντας τον πληγωμένο άνθρωπο, «κατέδησε τὰ τραύματα αὐτοῦ ἐπιχέων ἔλαιον καὶ οἶνον» (Λκ. 10, 34). Εδώ το λάδι εμφανίζεται ως θεραπευτικό μέσο, που ανακουφίζει τον πόνο και αποκαθιστά τη φθορά της φύσης που έχει συντελεστεί.

Στην Παλαιά Διαθήκη, το λάδι χρησιμοποιείται για την Χρίση Βασιλέων και ιερέων. Όταν χυνόταν λάδι στο κεφάλι του χριζόμενου, αυτό σήμαινε ότι κατέβαινε επάνω του η χάρη του Θεού, η οποία του έδινε τη δύναμη να επιτελέσει πράγματα που ξεπερνούν τις ανθρώπινες δυνατότητες. Ο βασιλιάς και ο ιερέας καλούνται να στέκονται στο κατώφλι μεταξύ του θελήματος των ανθρώπων και του θελήματος του Θεού. Ο ψαλμωδός υμνεί: «ὡς μύρον ἐπὶ κεφαλῆς τὸ καταβαῖνον ἐπὶ πώγωνα, τὸν πώγωνα τοῦ ᾿Ααρών, τὸ καταβαῖνον ἐπὶ τὴν ᾤαν τοῦ ἐνδύματος αὐτοῦ» (Ψαλ. 132, 2). Το λάδι είναι σημάδι της άνωθεν δοθείσης χάριτος, η οποία καθιστά τον άνθρωπο ικανό να εκπληρώσει το Θείο κάλεσμα.

Το έλεος είναι εκείνη η δύναμη που ο Θεός μας δίνει για όλα όσα δεν μπορούμε να κάνουμε με τις δικές μας δυνάμεις

Έτσι, το έλαιον στη Βίβλο συμβολίζει τρία πράγματα: το τέλος της οργής και την προσφορά της ειρήνης, τη θεραπεία των πληγών μας και το γεγονός ότι ο Θεός χύνει πάνω μας τη χάρη Του για την εκπλήρωση του θελήματός Του. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Οὗ δὲ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις» (Ρωμ. 5, 20). Το έλεος είναι εκείνη η δύναμη που ο Θεός μας δίνει για όλα όσα δεν μπορούμε να κάνουμε με τις δικές μας δυνάμεις.

Και, τέλος, στην ίδια τη σλαβονική λέξη «μίλοστ» (Ελλ: «ελέος») ακούγεται η ρίζα «μίλ» που σημαίνει τρυφερότητα, συγκίνηση. Όταν λέμε «ελέησον», ζητάμε από τον Θεό όχι απλώς την απαλλαγή από την τιμωρία, αλλά την αγάπη Του, εκείνη την πατρική τρυφερότητα με την οποία Εκείνος ελεεί το δημιούργημά Του.

Από το πρώτο σκαλοπάτι μέχρι το τελευταίο: η πορεία της ανάβασης

Όταν λέμε «ελέησον», τα ζητάμε όλα ταυτόχρονα, διότι αυτή η αίτηση καλύπτει ολόκληρη τη διαδρομή της χριστιανικής ζωής – από το κατώφλι της μετάνοιας μέχρι την κορυφή της θέωσης.

1.Ελέησον – λυπήσου, μην με απορρίπτεις (ταπεινότητα)

Όλα ξεκινούν από την συνειδητοποίηση της αναξιότητάς μας. Ας θυμηθούμε τον τελώνη, ο οποίος «οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι, ἀλλ᾿ ἔτυπτεν εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ λέγων· ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ!» (Λκ. 18, 13). Αυτή είναι η πρώτη κραυγή της ψυχής που βγήκε από το σκοτάδι του εγωισμού. Εδώ το «ελέησον» σημαίνει: «Μην με απορρίψεις, Κύριε, κοίταξέ με, αν και είμαι ανάξιος του βλέμματός Σου». Ο ψαλμωδός βοά: «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου» (Ψαλ. 50, 3). Αυτή είναι η ομολογία ότι δεν σωζόμαστε επειδή το δικαιούμαστε, αλλά μόνο ως το δώρο του ελέους.

2.Ελέησον – συγχώρεσε (δικαίωση)

Χωρίς συγχώρεση ενοχής δεν υπάρχει δρόμος προς τον Θεό. Το έλεος του Θεού είναι η δύναμη που μας απαλλάσσει από το βάρος της καταδίκης. Ο Απόστολος Παύλος μαρτυρεί: «Πάντες γὰρ ἥμαρτον καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεὰν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ» (Ρωμ. 3, 23–24). Όταν λέμε «ελέησον», ζητάμε να μας καταλογιστούν όχι οι αμαρτίες μας, αλλά η Σταυρική θυσία του Σωτήρα.

3.Ελέησον – καθάρισε (ίαση)

Η έλεος δεν κλείνει απλώς τα μάτια στην αμαρτία, αλλά εξαφανίζει την ίδια την αμαρτία. Ο προφήτης Ησαΐας καλεί: «λούσασθε καὶ καθαροὶ γίνεσθε, ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μου» (Ησ. 1, 16). Στον Ψαλμό 50 ακούμε: «Ῥαντιεῖς με ὑσσώπῳ, καὶ καθαρισθήσομαι· πλυνεῖς με, καὶ ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι» (Ψαλ. 50, 9). Ελέησον σημαίνει: απομάκρυνε από μένα τη μόλυνση της κακής θέλησης και θεράπευσε τις συνέπειες της αμαρτίας, όπως ο γιατρός θεραπεύει τη λέπρα.

4.Ελέησον – δώσε δύναμη (βοήθεια στον αγώνα)

Η χριστιανική ζωή είναι αγώνας. Ζητάμε το έλεος του Θεού ως δύναμη για να καταπολεμήσουμε τους πειρασμούς. Ο ίδιος ο Κύριος μας διδάσκει: «Γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν· τὸ μὲν πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής» (Μτ. 26, 41). Ο Απόστολος Παύλος, που βασανιζόταν από «το σκόλοπα τη σαρκί», άκουσε από τον Θεό: «Ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται» (Β΄ Κορ. 12, 9). Η χάρη είναι εκείνη η ευλογημένη δύναμη που ενεργεί εκεί όπου τελειώνουν οι δικές μας δυνάμεις.

5.Ελέησον – βοήθησε να ζούμε ενάρετα (μεταμόρφωση)

Δεν αρκεί να σταματήσουμε να αμαρτάνουμε. Πρέπει να πράττουμε το καλό. Το έλεος του Θεού είναι η δύναμη που καθιστά δυνατή την τήρηση των εντολών. Ο Κύριος λέει: «Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν» (Ιω. 15, 5). Γι' αυτό το δικό μας «ελέησον» είναι μια παράκληση ώστε τα αδύναμα χέρια μας να γίνουν όργανα της δικαιοσύνης του Θεού.

6.Ελέησον – στερέωσον στο να φέρουμε το σταυρό μας (υπομονή)

Σε κάθε άνθρωπο έχει δοθεί ο δικός του σταυρός. Και το έλεος του Θεού δεν είναι η απαλλαγή από τον σταυρό, αλλά η δύναμη για να τον φέρει κανείς. «Ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω Μοι» (Μκ. 8, 34) – καλεί ο Κύριος. «Ελέησον» – αυτή είναι η απαντητική κραυγή της ψυχής που υποφέρει κάτω από το βάρος των θλίψεων, αλλά που, ωστόσο, πιστεύει ότι «Πιστὸς δὲ ὁ Θεός, ὃς οὐκ ἐάσει ὑμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ ὃ δύνασθε» (Α’ Κορ. 10, 13).

7.Ελέησον – ενδυνάμωσε την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη (πνευματικοί καρποί)

Οι ανώτερες αρετές δεν είναι καρπός ανθρώπινου ηρωισμού, αλλά δώρο του ελέους. Ο Απόστολος λέει: «Ο δὲ Κύριος κατευθύναι ὑμῶν τὰς καρδίας εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ καὶ εἰς τὴν ὑπομονὴν τοῦ Χριστοῦ» (Β΄ Θεσ. 3, 5). Όταν ζητάμε «ελέησον» στη λειτουργία, ζητάμε να μην κλονιστεί η πίστη μας, να μην ντροπιαστεί η ελπίδα μας, να μην εκλείψει η αγάπη μας.

8.Ελέησον – οδήγησε στην θέωση (τελειότητα)

Τέλος, ο υπέρτατος στόχος είναι η θέωση, η ένωση με τον Θεό. Ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας είπε: «Ο Θεός έγινε άνθρωπος, για να γίνει ο άνθρωπος θεός». Αυτό είναι το τελικό έλεος. Ο Απόστολος Πέτρος γράφει ότι σε μας «δι᾿ ὧν τὰ τίμια ἡμῖν καὶ μέγιστα ἐπαγγέλματα δεδώρηται, ἵνα διὰ τούτων γένησθε θείας κοινωνοὶ φύσεως» (Β΄ Πέτ. 1, 4). Στην αίτηση «ελέησον» συμπυκνώνεται ολόκληρη η πορεία: από τον πρώτο δειλό αναστεναγμό του τελώνη μέχρι την είσοδο του αγαπημένου γιου ή της αγαπημένης κόρης στον οίκο του Ουράνιου Βασιλιά.

Πότε θα σιγήσει αυτή η αίτηση;

Στη επίγεια ύπαρξή μας, η λέξη «ελέησον» είναι η ανάσα της ψυχής. Θα σταματήσει μόνο όταν τελειώσει το ταξίδι μας. Όταν ο άνθρωπος θα ελεηθεί οριστικά, όταν δηλαδή εισέλθει στη δόξα της θέωσης, όταν φτάσει στην ολοκληρωτική και άμετρη τελειότητα, τότε το έλεος θα πάψει να είναι ανάγκη και θα είναι πραγματικότητα.

Τότε, όπως λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος: «καὶ ἐξαλείψει ἀπ᾿ αὐτῶν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν, καὶ ὁ θάνατος οὐκ ἔσται ἔτι, οὔτε πένθος οὔτε κραυγὴ οὔτε πόνος οὐκ ἔσται ἔτι» (Αποκ. 21, 4). Στη θέση της αίτησης «ελέησον» θα έρθει η αιώνια ευγνωμοσύνη. Δεν θα ζητάμε πια, αλλά θα «συζήσομεν αὐτῷ» (Ρωμ. 6, 8), και η προσευχή μας θα μετατραπεί σε δοξολογία.

Όσο όμως περπατάμε στη γη, όσο η ζωή σιγοκαίει μέσα μας, όσο παλεύουμε την αμαρτία, δεν υπάρχει λέξη πιο απαραίτητη, πιο πλήρης και πιο σωτήρια από αυτή τη σύντομη, αλλά απύθμενη: «Κύριε, ελέησον!» Διότι, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, «συνέκλεισε γὰρ ὁ Θεὸς τοὺς πάντας εἰς ἀπείθειαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ» (Ρωμ. 11, 32).