Το «ψέμα με το νου»: τι είδους αμαρτία είναι αυτή και γιατί πολλοί δεν την αντιλαμβάνονται;

Φωτογραφία: Bret Kavanaugh on Unsplash

Στο χριστιανικό κοσμοείδωλο, το ψέμα δεν περιορίζεται απλώς σε μια σκόπιμη λεκτική παραποίηση της πραγματικότητας, τη στιγμή που κάποιος, έχοντας πλήρη επίγνωση των πράξεών του, λέει και διαδίδει συνειδητά ψέματα. Πρόκειται για μια ευρύτερη έννοια. Με την ευρύτερη έννοια, το ψέμα είναι ό,τι μας εμποδίζει να ζούμε σύμφωνα με τις εντολές του Θεού, ό,τι παραμορφώνει το σχέδιο του Θεού για τον καθένα μας, ό,τι μας χωρίζει από Αυτόν.

«Από τον Θεό μας χωρίζει το ψέμα και μόνο το ψέμα... Ψευδείς σκέψεις, ψευδείς λέξεις, ψευδή συναισθήματα, ψευδείς επιθυμίες: αυτό είναι το άθροισμα του ψεύδους, που μας οδηγεί στην ανυπαρξία, στις ψευδαισθήσεις και στην άρνηση του Θεού», γράφει ο Άγιος Νικόλαος Σερβίας. Το ψέμα αντιτίθεται στην αλήθεια και στη θεία δικαιοσύνη. Δεν είναι τυχαίο που ο Ιησούς Χριστός, περιγράφοντας την ουσία του διαβόλου, τον αποκαλεί ψεύτη και πατέρα του ψεύδους (Ιω. 8:44).

Για το «ψέμα με το νου» γράφει ο Όσιος Δωρόθεος, συλλογιζόμενος στον ένατο λόγο του τις εκδηλώσεις του ψεύδους στη ζωή του ανθρώπου. Αναφέρεται στο ψέμα με τα λόγια, το ψέμα με τη ζωή και το ψέμα με το νου. Και ενώ με το ψέμα με τα λόγια όλα είναι κατανοητά, οι δύο άλλες εκδοχές ψεύδους χρειάζονται πράγματι επεξήγηση.

Το «ψέμα με τη ζωή» συνιστά υποκρισία, όταν κάποιος προσπαθεί να παρουσιάζεται στους γύρω του καλύτερο από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Γράφει ο Όσιος Δωρόθεος: «Ἐκεῖνος πού ψεύδεται μέ τήν ἴδια τή ζωή του, εἶναι αὐτός πού, ἐνῶ εἶναι ἄσωτος, προσποιεῖται ὅτι ἔχει ἐγκράτεια, ἤ εἶναι πλεονέκτης καί μιλάει γιά ἐλεημοσύνη καί ἐπαινεῖ τή συμπάθεια ἤ εἶναι ὑπερήφανος καί θαυμάζει τήν ταπεινοφροσύνη».

Αυτός που καταφεύγει στα ψέματα με το νου «δέν λέει τίποτα ἀληθινό, ἀλλά ὅλα εἶναι βασισμένα στίς ὑποψίες. Ἀπ᾿ αὐτό τό λόγο λοιπόν γεννιοῦνται περιέργειες, καταλαλιές, κρυφακούσματα, διαμάχες, κατακρίσεις».

Είναι ενδιαφέρον ότι, στις απόψεις του για το ψέμα, ο αββάς Δωρόθεος προηγείται σε σχέση με τα συμπεράσματα της σύγχρονης ψυχολογίας σχετικά με τις γνωστικές ή, αλλιώς, τις διανοητικές διαταραχές (όταν, σύμφωνα με τα λόγια του οσίου, ο άνθρωπος, «χωρίς νά ξέρει ὑποψιάστηκε αὐτό πού δέν ἤξερε») ως αιτίες δυσλειτουργικών (ουσιαστικά, αμαρτωλών) συναισθηματικών καταστάσεων. Όταν με το μυαλό μας αποδίδουμε στους γύρω μας σκέψεις και προθέσεις που στην πραγματικότητα δεν τους χαρακτηρίζουν ή όταν περιεργαζόμαστε τους άλλους ανθρώπους και τα γεγονότα όχι με απλή περιγραφική οπτική, αλλά με καταδικαστική σκοπιά, όταν καθοδηγούμαστε από συναισθήματα και συγκινήσεις τη στιγμή που περιγράφουμε πραγματικά γεγονότα, όταν σκεφτόμαστε με διχοτομικό τρόπο (με βάση την αρχή «όλα ή τίποτα») και προχωρούμε σε άλλες παραμορφώσεις, τότε δημιουργούμε μια φανταστική, πλασματική πραγματικότητα, η οποία δεν έχει καμία σχέση με την αληθινή πραγματικότητα. Βρισκόμενος σε έναν κόσμο ψευδαισθήσεων, ο άνθρωπος έρχεται συνεχώς σε σύγκρουση με την αυθεντική πραγματικότητα, η οποία δεν ανταποκρίνεται στην εικόνα που έχει επινοήσει, με αποτέλεσμα να πέφτει στην αμαρτία της απογοήτευσης, του θυμού, της πικρίας, του φθόνου κ.λπ.

Το ψέμα με του νου αποτελεί πραγματικό κίνδυνο για την πνευματική μας κατάσταση, καθώς είναι δύσκολο να το συνειδητοποιήσουμε. Αν ένας χριστιανός λέει ψέματα ή προσποιείται ότι είναι διαφορετικός από ό,τι είναι στην πραγματικότητα, καταλαβαίνει ότι αμαρτάνει ενάντια στην αλήθεια, όμως το ψέμα με το νου συχνά περνάει εντελώς απαρατήρητο. Αλλά ακριβώς αυτό το ψέμα, αυτή η ψευδαίσθηση της αλήθειας που δημιουργείται στο μυαλό, αρχίζει από κάποιο σημείο κι ύστερα να καθορίζει ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου, τα συναισθήματά του, τη συμπεριφορά του, τη στάση του απέναντι στους άλλους ανθρώπους και τα γεγονότα. Ο αββάς Δωρόθεος γράφει ότι ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν βλέπει τους άλλους να συζητούν, υποψιάζεται ότι για αυτόν μιλάνε, «Καί ἄν σταματήσουν νά μιλᾶνε, πάλι ὑποψιάζεται ὅτι σταμάτησαν γι᾿ αὐτόν. Ἄν τοῦ πεῖ κανείς μιά κουβέντα, ὑποψιάζεται ὅτι τήν εἶπε ἐπίτηδες γιά νά τόν στενοχωρήσει. Καί μ᾿ ἕνα λόγο, σέ κάθε πράγμα ἔτσι ὑποψιάζεται τόν ἀδελφό του, λέγοντας: “Γιά μένα τό ᾿ κανε αὐτό, γιά μένα τό ᾿ πε ἐκεῖνο. Γι᾿ αὐτό τό λόγο ἔκανε τοῦτο τό πρᾶγμα”».

Πώς λοιπόν μπορεί κανείς να καταπολεμήσει το ψέμα με το νου; Τη συμβουλή την βρίσκουμε στον ίδιο τον αββά Δωρόθεο: «Ποτέ λοιπόν νά μήν πιστεύεις στίς ὑποψίες σου, γιατί στραβός ὁδηγός καί τά ἴσια τά κάνει στραβά. Οἱ ὑποψίες εἶναι ψεύτικες καί βλάπτουν… Γιατί εἶναι καταστρεπτικές οἱ ὑποψίες καί δέν ἀφήνουν τήν ψυχή ποτέ νά βρεῖ τήν εἰρήνη της».

Είναι απαραίτητο να ελέγχουμε πάντα τις σκέψεις μας ως προς το κατά πόσο αντανακλούν την πραγματική κατάσταση των πραγμάτων, να εντοπίζουμε σκόπιμα τις γνωστικές μας διαστρεβλώσεις και τις διανοητικές μας συνήθειες και να τις αντικρούουμε. Ένα «αδιάψευστο» σημάδι του ψέματος με το νου είναι όταν επιδεινώνεται το συναισθηματικό κλίμα, σε περίπτωση που αυτό έχει προκληθεί με την πτώση σε κάποια αμαρτωλή κατάσταση. Αν μας βασανίζουν η πικρία, ο θυμός, η ακηδία, η παθολογική ζήλια ή ο φθόνος, αν πέφτουμε συνεχώς σε κατάκριση και καταλαλιά, αυτό είναι αφορμή να αναρωτηθούμε: τι δεν πάει καλά με τις σκέψεις μου;