Πρακτικές οδηγίες για να αποφεύγουμε την κατάκριση

Η κατάκριση είναι μία από τις κυρίαρχες ασθένειες της σύγχρονης εποχής. Κατακρίνουμε με την ίδια ευκολία όπως και όταν αναπνέουμε. Το νιώθουμε τόσο φυσικό που έχει γίνει ένα με μας, μια από τις συνήθειες μας, σχεδόν η φύση μας. Ακόμα και στις περιπτώσεις που δεν κατακρίνουμε φωναχτά, σίγουρα θα το κάνουμε νοερά. Ωστόσο, σε αντίθεση με την πορνεία, την φιλαργυρία, την απληστία και άλλα ολοφάνερα, ταπεινά αμαρτήματα, η κατάκριση είναι τόσο περίτεχνα καλυμμένη, που οι πάσχοντες δεν συνειδητοποιούν καν την ασθένειά τους. Αν υπαινιχθούμε σε κάποιον που κατακρίνει ότι οικειοποιείται τα Θεία δικαιώματα, δεν αποκλείεται να μας απαντήσει ως εξής: «Δεν κατακρίνω, συλλογίζομαι», «Απλώς διαπιστώνω ένα γεγονός», «Εγώ φταίω που τα χέρια του δεν είναι στη θέση τους;» και άλλες εκδοχές αυτοδικαίωσης. Όμως, το να αναγνωρίσει κανείς ότι είναι άρρωστος είναι ήδη η αρχή της θεραπείας. Και, δόξα τω Θεώ, η συγκεκριμένη ασθένεια, με τη βοήθεια του Θεού, είναι θεραπεύσιμη.

Για αρχή πρέπει να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους κατακρίνουμε άλλους. Δεν είναι πολλοί, αλλά αυτοί αποτελούν το θεμέλιο της όλης διεφθαρμένης κατασκευής. Πρώτον, κατακρίνουμε τους άλλους, επειδή δεν κατακρίνουμε τους εαυτούς μας. Αυτό είναι τόσο προφανές, που δεν χρειάζεται καν να το λέμε. Όμως, κατά κανόνα, τα πιο προφανή πράγματα είναι και τα πιο αόρατα. Πράγματι, δεν δίνουμε προσοχή στον εαυτό μας, αλλά δίνουμε προσοχή στους πλησίον. Δεν διορθώνουμε τον εαυτό μας, αλλά με αυτοπεποίθηση διορθώνουμε τους πλησίον. Όμως, έχει λεχθεί: «ἔκβαλε πρῶτον τὴν δοκὸν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σου» (Μτ. 7, 5), και μόνο τότε θα μπορέσεις να καταλάβεις πώς να βοηθήσεις τον πλησίον.

Δεν διορθώνουμε τον εαυτό μας, αλλά με αυτοπεποίθηση διορθώνουμε τους πλησίον

Τα μάτια μας είναι τοποθετημένα έτσι ώστε να βλέπουν προς τα έξω. Και το πρώτο πράγμα που βλέπουν είναι οι πλησίον μας. Αλλά μας έχει δοθεί και μια άλλη όραση – η πνευματική. Αυτή πρέπει να κατευθύνεται προς τα μέσα μας, στο βάθος της καρδιάς μας. Και, σύμφωνα με τους αγίους πατέρες, αν βλέπαμε το αμαρτωλό σκοτάδι που βασιλεύει μέσα μας, σίγουρα δεν θα μας απασχολούσαν οι αμαρτίες των συνανθρώπων μας.

Ένας δεύτερος λόγος είναι η απουσία της προσευχής (της ευχής του Ιησού, της αδιάλειπτης προσευχής). Η προσευχή είναι η μητέρα των αρετών. Και αυτή η μητέρα, αφού συλλάβει, γεννά τον φόβο του Θεού, την μνήμη του Θεού και, κάτι πολύ σημαντικό, την όραση των αμαρτιών μας. Αυτή η «όραση» γεννά κατάνυξη, καρδιακό θρήνο, αδιάκοπη μετάνοια, συμπόνια και όλα τα άλλα που εξαλείφουν εντελώς την επιθυμία να κατακρίνουμε άλλους.

Ακόμα ένας λόγος είναι η αυτοδικαίωση. Συχνά δημιουργούνται καταστάσεις μέσα στις οποίες φοβόμαστε να «χάσουμε την υπόληψή μας», να πέσουμε στα μάτια των φίλων μας, να θεωρηθούμε καθυστερημένοι, περίεργοι ή απλά διαφορετικοί από την «προοδευτική και φιλελεύθερη κοινωνία» (στο Ευαγγέλιο αυτή αναφέρεται ως «γενεὰ πονηρὰ καὶ μοιχαλὶς» (Μτ. 12, 39)). Φοβόμαστε τους προϊσταμένους μας (ή οι ίδιοι κατέχουμε θέση προϊσταμένου και έτσι δικαιολογούμε την κατάκρισή μας), φοβόμαστε τη γνώμη των φίλων-εχθρών μας, θέλουμε να αρέσουμε στο πλήθος, προσπαθούμε να φανούμε αντάξιοι προσδοκιών κάποιων, συμφωνούμε και υποκρινόμαστε. Αυτό είναι πιο συχνό στους ανθρώπους που είναι μακριά από την εκκλησία, αλλά και στους χριστιανούς μερικές φορές δεν λείπει η ανθρωπαρέσκεια, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει επίσης και σε αυτό να δοθεί προσοχή.

Η υπέρβαση οποιασδήποτε καθιερωμένης συνήθειας απαιτεί μια σειρά από αντίμετρα κατά της συνήθειας. Με βάση την ίδια αρχή θα εξαλείψουμε τη συνήθεια να κατακρίνουμε τους συνανθρώπους μας. Για αυτό πρέπει να συνηθίσουμε σε τρεις βασικές ενέργειες.

Η πρώτη ενέργεια είναι η αυτομεμψία. Ας έχουμε ως παράδειγμα το συνετό ληστή: «ἄξια γὰρ ὧν ἐπράξαμεν ἀπολαμβάνομεν» (Λκ. 23, 41). Η συνήθεια να κατακρίνουμε τον εαυτό μας για τις πραγματικές αμαρτίες μας θα αντικαταστήσει τη συνήθεια να κατακρίνουμε τους άλλους. Ο άνθρωπος που βλέπει τον εαυτό του ως αμαρτωλό, ένοχο για πολλά αμαρτήματα, θα βλέπει και τους άλλους ως ασθενείς του ίδιου νοσοκομείου στο οποίο βρίσκεται και ο ίδιος. Από εδώ θα γεννηθεί η συμπόνια για έναν άνθρωπο εξίσου αδύναμο με τον εαυτό μου. Είναι ενδιαφέρον ότι οι ασκητές κατέκριναν τον εαυτό τους και για κάποιες υποθετικές αμαρτίες. Έτσι, ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης αποκαλούσε τον εαυτό του ένοχο για το διαζύγιο ενός ζευγαριού. Το εξηγούσε λέγοντας ότι αν ήταν άγιος, θα είχε ικετεύσει τον Θεό να μην χωρίσουν.

Η συνήθεια να κατακρίνουμε τον εαυτό μας είναι στενά συνδεδεμένη με μια άλλη σημαντική πράξη – να δικαιολογούμε τον πλησίον μας. Από τις Γραφές γνωρίζουμε ότι δεν πρέπει μόνο να αποφεύγουμε το κακό, αλλά και να πράττουμε το καλό (βλ. Ψαλμός 33, 15). Το σπίτι δεν μπορεί να μένει άδειο (βλ. Λκ. 11, 24). Επομένως, δεν αρκεί απλώς να μην κατακρίνουμε κάποιον, αλλά πρέπει να προσφέρουμε κάτι σε αντάλλαγμα. Η καλύτερη εναλλακτική λύση με αυτήν την έννοια είναι να δικαιολογούμε τον πλησίον μας στα μάτια μας. Πρέπει να προετοιμάζουμε και να έχουμε πάντα στη διάθεσή μας μια σειρά πιθανών δικαιολογιών, οι οποίες θα συμβάλουν στη διαμόρφωση της συνήθειας του να μην κατακρίνουμε. Ακολουθούν ορισμένα παραδείγματα:

• Ίσως, δεν έχει καλή διάθεση.
• Δεν φταίει ο ίδιος/η ίδια που είναι έτσι. Είναι οι κακές συναναστροφές που τον/την επηρέασαν.
• Μήπως τον/την πονάει κάτι και γι αυτό εκνευρίζεται.
• Ίσως, στην οικογένειά του/της συνέβη κάποιο κακό, γι αυτό ξεσπάει επάνω μου.
• Το κάνει επειδή περνάει ζόρια.   
• Είχε δύσκολη παιδική ηλικία.
• Ήταν ο πονηρός που τον/την έσπρωξε. Ο ίδιος/η ίδια δεν ήθελε να το πει.
• Μάλλον δεν τον/την αγαπά κανείς και γι αυτό θλίβεται.
• Βλέπω την αμαρτία του ανθρώπου, αλλά δεν βλέπω την μετάνοιά του.

Σε διαφορετικές καταστάσεις και για τον καθένα αυτές οι επιλογές ποικίλλουν. Είναι σημαντικό όχι απλώς να θυμόμαστε αυτή τη σκέψη – πρέπει να την αφήσουμε να περάσει από την καρδιά σας, να την πιστέψουμε. Μόνο τότε θα εμφανιστεί η συμπόνια για τον άνθρωπο, η οποία θα γεννήσει την προσευχή για αυτόν.

Στην ουσία, δεν έχει σημασία πώς θα δικαιολογήσετε τον πλησίον σας, το σημαντικό είναι να μην τον κατακρίνετε. Μόνο αυτό έχει σημασία! Ο στόχος είναι να δημιουργήσετε μια αντίπαλη συνήθεια. Όταν αυτό συμβεί, όλα τα δεκανίκια θα εξαφανιστούν από μόνα τους.

Πρέπει να διευκρινίσουμε ότι αυτό αφορά σε καθημερινές καταστάσεις της ζωής και όχι εγκληματικές πράξεις που απαιτούν σωματική ή αστυνομική-νομική αντιμετώπιση.

Και, όπως ήδη αναφέρθηκε, η προσευχή για τον πλησίον είναι ένας από τους πυλώνες της μη κατάκρισης. Αφού μάθει να δικαιολογεί τον πλησίον, να κατανοεί τα κίνητρα και τους λόγους των πράξεών του, ο χριστιανός καταλήγει λογικά στην προσευχή για αυτόν. Δεν αρκεί να διαπιστώσουμε την αδυναμία του ανθρώπου, πρέπει να ζητήσουμε από τον Θεό να βοηθήσει τον αδύναμο, δεν αρκεί να καταλάβουμε ότι ο άνθρωπος είναι άρρωστος – πρέπει να απευθυνθούμε στον Γιατρό των ψυχών και των σωμάτων για τη θεραπεία του άρρωστου: «εὔχεσθε ὑπὲρ ἀλλήλων, ὅπως ἰαθῆτε» (Ιακ. 5,16).

Φωτογραφία: hrzone.com Μια καλή πρακτική για την αποφυγή της κατάκρισης και άλλων αμαρτιών είναι να μην ξεκινάμε πρώτοι τη συζήτηση. Όπου και αν βρίσκεστε, μην μιλάτε μέχρι να σας ρωτήσουν (φυσικά, με διάκριση). Στην αρχή θα σας φανεί άβολο. Ο εχθρός θα σας ταράζει με λογισμούς όπως με «αμήχανη σιωπή», με την επιθυμία να γεμίσετε την άβολη σιωπή με πρόσφατες ειδήσεις ή με κούφια «τι κάνεις». Ωστόσο, αν ξεπεράσετε αυτόν τον πειρασμό, θα αποκομίσετε πολλά οφέλη από τη συνετή σιωπή. Μόλις ένα βήμα χωρίζει το συλλογισμό από την κατάκριση. Αν δεν αισθάνεστε αυτό το όριο, τότε σιωπήστε.

Τέλος, σε κάθε αγώνα είναι σημαντικό να κατανοούμε ότι όλα τα καλά μέσα μας προέρχονται από τον Θεό. Είναι απίθανο να νικήσουμε το τέρας που ονομάζεται Κατάκριση με τις ασθενικές μας δυνάμεις. Κάθε νίκη επιτυγχάνεται με τη δύναμη του Θεού. Με το που βλέπει ένα βήμα προς τη διόρθωσή μας, ο Κύριος, από την πλευρά Του, θα κάνει δέκα βήματα για να μας βοηθήσει και θα μας δώσει όλα όσα χρειάζονται και στην κατάλληλη στιγμή.