Αρχιμανδρίτης Ηλίας (Νοζντρίν): «Ο Κύριος δεν παραβίαζε το θέλημα των μαθητών, ούτε ο πνευματικός μπορεί να το κάνει

Τα πιο σοβαρά ζητήματα στην υπόθεση της πνευματικής ζωής θεωρούμε ότι είναι οι αληθινοί σκοποί και τα λάθη των πνευματικών, καθώς και η επιλογή ιερέα που να είναι σε θέση να γίνει πραγματικός δάσκαλος ενός ανθρώπου που προσέρχεται στην Εκκλησία. Αποφασίσαμε να θέσουμε τα δύσκολα αυτά ερωτήματα σε έναν από τους πιο γνωστούς και έγκυρους πνευματικούς της εποχής μας, τον γέροντα Ηλία της Μονής Όπτινα.

Παππούλη, γιατί είναι απαραίτητη η πνευματική καθοδήγηση ενός ανθρώπου που προσέρχεται στην Εκκλησία και σε τι να συνίσταται αυτή;

Η πνευματική ζωή πρέπει να μαθαίνεται, και αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική σπουδή στον κόσμο μας, χωρίς την οποία όλη η κοινωνία μας είναι καταδικασμένη. Κοιτάξτε πού μας οδήγησε η αθεΐα, η ζωή χωρίς την τήρηση των εντολών. Δεν είναι τυχαίο ότι στα μέσα του αιώνα ο κόσμος μας βρισκόταν στο χείλος της απώλειας και της πυρηνικής καταστροφής. Είναι ακριβώς εκείνα τα χρόνια που από την τηλεόραση οι υψηλόβαθμοι υπόσχονταν να «δείξουν τον τελευταίο παπά». Και σήμερα, οι τρομοκρατικές οργανώσεις, το σατανικό μίσος, η υποβάθμιση του χωριού μας – όλα αυτά έχουν μια κοινή ρίζα, που ανάγεται στην ρήξη της συνέχειας στην πνευματική εμπειρία, χωρίς την οποία δεν μπορούμε να ζήσουμε κανονικά. Αυτό όχι μόνο απομακρύνει τον άνθρωπο από τη σωτηρία στην αιώνια ζωή, αλλά και καταστρέφει την τρέχουσα κοινωνική μας ζωή.

Ο δε στόχος της πνευματικής καθοδήγησης συνίσταται ακριβώς στην αποκατάσταση και στην ενίσχυση της παράδοσης να μεταδίδεται, να διατηρείται και να εμπλουτίζεται η πνευματική εμπειρία. Η σημασία αυτής της διακονίας μαρτυρείται από το ότι στο Ευαγγέλιο ο ίδιος ο Κύριος ονομάζεται Δάσκαλος. Αφού ο Ίδιος μας έδωσε το παράδειγμα: Ο Σωτήρας περιόδευε από άκρη σε άκρη στην Παλαιστίνη με τους μαθητές Του, ενεργώντας όπως και οι άλλοι δάσκαλοι της εποχής, όχι μόνο στο Ισραήλ, αλλά και στην Αθήνα και στην Ανατολή. Με αυτόν τον τρόπο, ο Χριστός μάς έδειξε ότι στην πνευματική διδασκαλία δεν είναι απαραίτητο το ζεστό γραφείο. Μπορεί κανείς να διδάσκει και πάνω σε γυμνά βράχια. Το σημαντικό είναι τι να διδάσκουμε και πώς.

Ο χριστιανισμός δίνει μια σαφή απάντηση σε αυτό. Η πίστη μας, ο πλούτος της πνευματικής μας ζωής κερδίζεται πρώτα απ' όλα με την άμεση επικοινωνία με τον Θεό, δηλαδή με την προσευχή, με την οποία ο άνθρωπος εδραιώνει την πίστη του, χωρίς την οποία, σύμφωνα με τον Θεοφάνη τον Έγκλειστο, που ήταν, παρεμπιπτόντως, πρύτανης της Θεολογικής Ακαδημίας της Αγίας Πετρούπολης, οι θεωρητικές γνώσεις και η μόρφωση δεν έχουν μεγάλη αξία. Αυτό, βέβαια, δεν αναιρεί τη σημασία της γνώσης, η οποία είναι επίσης αναπόσπαστο μέρος της πνευματικής ζωής και την οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αγνοήσει. Γιατί σήμερα έχουμε τόσα πολλά προβλήματα στην αναζήτηση πνευματικού; Όλο το πρόβλημα έγκειται στην έλλειψη ορθόδοξης ανατροφής και γνώσεων στον τομέα της θεολογίας. Αν ένα παιδί από μικρή ηλικία είχε έστω και λίγες γνώσεις για το τι είναι πνευματική ζωή, τι είναι πίστη, θα μπορούσε να αποφύγει πολλά λάθη.

Το να μαθαίνει κανείς την πνευματική ζωή σημαίνει να συνδυάζει την προσευχή με την εκπαίδευση. Και, φυσικά, πρώτα απ' όλα είναι σημαντικό να καταλάβει ότι ο πνευματικός δεν μπορεί σε πέντε-δέκα λεπτά να δώσει σε κάποιον αυτό που θα έπρεπε εκείνος να αποκτήσει με τα χρόνια, ζώντας μια φυσιολογική πνευματική ζωή. Συχνά, όταν κάποιος προσέρχεται στην Εκκλησία, νομίζει ότι θα γίνει αμέσως άγιος και ότι θα λάβει από τον Θεό ειδικά πνευματικά χαρίσματα. Αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα.

Η προσευχή, η προσφυγή στον Θεό πρέπει να συνδυάζονται με την εκπαίδευση, την απόκτηση γνώσεων και τις αλλαγές στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου.

Ο πνευματικός είναι ακριβώς εκείνος που πρέπει να καθοδηγεί σε αυτές τις αλλαγές. Βέβαια, από μόνος του δεν θα δώσει πολλά στον άνθρωπο, αν αυτός δεν είναι έτοιμος να τα δεχτεί. Ο πνευματικός μπορεί να εξηγήσει κάτι, αλλά, όπως λέγεται στην ευαγγελική παραβολή, ο σπορέας σπέρνει, βέβαια, αλλά όταν μετά έρχονται σπουργίτια και καρακάξες και τσιμπούν τους σπόρους, ο άνθρωπος μένει πάλι άδειος. Ο άνθρωπος και ο πνευματικός του πρέπει να συνεργάζονται, να είναι συνεργάτες ο ένας του άλλου. Μόνο τότε μπορεί να μιλήσει κανείς για πραγματική πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου.

Θεωρείται ότι ο πνευματικός πρέπει να διδάξει τον άνθρωπο να σκέφτεται ανεξάρτητα, να αναπτύσσεται πνευματικά μόνος του. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι προτιμούν απλώς να δοθούν εξ ολοκλήρου στον ιερέα και να τον συμβουλεύονται ακόμη και για το ποια ταπετσαρία πρέπει να αγοράσουν. Πολλοί καταδικάζουν αυτή την άρνηση του λαϊκού να ασκεί τη βούλησή του. Είναι πραγματικά λάθος αυτό;

Ο άνθρωπος πρέπει να διατηρεί τη θέλησή του και να παίρνει μόνος του τις αποφάσεις. Διότι μόνο ο ίδιος ο άνθρωπος μπορεί να κάνει την τελική επιλογή μέσα στην ψυχή του.

Δεν μπορούσε ο Κύριος να απαλλάξει τον Ιούδα από την προδοσία; Φυσικά και μπορούσε. Γιατί τότε δεν το έκανε; Διότι αυτό θα μπορούσε να γίνει μόνο με βία. Ο Θεός, η θεία αγιότητα, δεν μπορεί να εξαναγκάζει τον άνθρωπο. Το καλό που γίνεται με εξαναγκασμό δεν μπορεί να είναι καλό. Γιατί σταυρώθηκε ο Σωτήρας; Μπορούσε, χωρίς τον σταυρό, να κάνει τον κόσμο τέλειο, ώστε να μην υπάρχουν κακίες επί της γης και ο άνθρωπος να μην έχει καμία ανάγκη, ούτε από στρατούς ούτε από γραφειοκρατία. Ο Κύριος μπορούσε να το κάνει αυτό μόνο με εξαναγκασμό, στερώντας, όμως, από τους ανθρώπους την ελεύθερη βούληση. Δεν το έκανε, αφήνοντας έτσι στους ανθρώπους τη δυνατότητα να επιλέγουν μόνοι τους ανάμεσα στο καλό και στο κακό.

Η κοινωνική μας ζωή προσφέρει στον άνθρωπο έτοιμες γνώσεις, πολιτισμό, έτοιμη εμπειρία, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος αποφασίζει πώς θα τα αξιοποιήσει. Το ίδιο ισχύει και για την πνευματική ζωή. Ο Κύριος, μέσω της λυτρωτικής αποστολής Του, μέσω του σταυρού, μας δίνει τη δυνατότητα να νικήσουμε τις αδυναμίες μας, να πολεμήσουμε τον διάβολο. Αλλά αυτή τη δυνατότητα μπορούμε να την αξιοποιούμε μόνο με τη δική μας θέληση. Ο Κύριος δημιούργησε για μας το σύμπαν, θέσπισε τους νόμους σύμφωνα με τους οποίους ζούμε, μας έδωσε νερό, τροφή, όλα όσα είναι απαραίτητα. Αλλά το πώς ακριβώς θα ζήσουμε σε αυτόν τον κόσμο καθορίζεται, πρώτα απ' όλα, από τη θέλησή μας, την εργασία μας και τις γνώσεις μας. Γι' αυτό είναι σημαντικό η ζωή να βασίζεται τόσο στην τήρηση των Θείων εντολών όσο και στην ελεύθερη ανθρώπινη επιλογή.

Και τι γίνεται στην περίπτωση που ένας πνευματικός καταπατά ανοιχτά την ανθρώπινη βούληση, που διατάζει αντί να διδάσκει;

Τότε δεν είναι πνευματικός. Τι να πούμε, αφού όλα έχουν ειπωθεί στο Ευαγγέλιο. Δείτε πώς ενεργούσε ο Σωτήρας, πώς ενεργούσαν οι απόστολοι. Έτσι πρέπει να ενεργεί και ο πνευματικός. Και αν δεν ενεργεί σύμφωνα με την Αγία Γραφή, αν δεν ακολουθεί τις εντολές του Ευαγγελίου και προσπαθεί να εξαναγκάσει... πώς μπορεί τότε να είναι πνευματικός δάσκαλος του χριστιανού;

Φυσικά, πρέπει να παρακινεί τον άνθρωπο να αλλάξει, πρέπει να τον διορθώνει και να τον καθοδηγεί, αλλά ταυτόχρονα δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να καταστέλλει την προσωπικότητά του.

Μερικοί άνθρωποι ξεκινούν να αναζητούν για λόγους αρχής πνευματικό σε μοναστήρι και δεν μπαίνουν καν στην εκκλησία της γειτονιάς τους...

Και πάλι, δεν είναι σωστό να το ψάχνει κανείς κάπου μακριά, νομίζοντας ότι εκεί θα είναι καλύτερα. Ο γέροντας Σιλουανός λέει ότι αν ο άνθρωπος πιστεύει τον πνευματικό του, τότε ο Κύριος του αποκαλύπτει τη σοφία μέσω του πνευματικού, ανεξάρτητα από το πόσο σοφός, μορφωμένος ή έμπειρος είναι ο πνευματικός. Εδώ χρειάζεται περισσότερη εμπιστοσύνη του ερωτώντος προς τον Κύριο. Αν υπάρχει εμπιστοσύνη στον Θεό, τότε η χάρη του Θεού αποκαλύπτει αυτό που χρειάζεται ο ερωτών.

Ως ένα μεγάλο βαθμό, η έλξη ενός νεοφώτιστου προς το μοναστήρι συνδέεται με το γεγονός ότι ο δρόμος του μοναχού θεωρείται πιο σωστός, πιο σωτήριος, ενώ η ζωή του λαϊκού προβάλλεται ως ιδιόμορφη συμβιβαστική επιλογή.

Η ζωή του μοναχού και του λαϊκού, φυσικά, διαφέρουν σημαντικά. Πρόκειται για δύο διαφορετικούς δρόμους, αλλά και οι δύο οδηγούν εξίσου στον κύριο στόχο της ανθρώπινης ζωής: τη σωτηρία της ψυχής και την ένωση με τον Θεό.

Όταν ένας άνθρωπος πηγαίνει σε μοναστήρι, αφιερώνει τη ζωή του όλη στη σωτηρία της ψυχής. Η ζωή του πλέον είναι προσευχή και υπακοή, κάτι που πρέπει να είναι αναπόσπαστο μέρος της ζωής κάθε μοναχού. Σε αυτήν την περίπτωση, παρεμπιπτόντως, ο ρόλος του πνευματικού, ο βαθμός υποταγής του μοναχού σε αυτόν, πρέπει να είναι σημαντικά υψηλότερος.

Όμως, και η ζωή του λαϊκού υποτάσσεται στον ίδιο σκοπό της σωτηρίας. Η διαφορά είναι μόνο ότι για τους λαϊκούς αυτό συνδέεται με άλλες υποχρεώσεις: την φροντίδα για τις ανάγκες της οικογένειας, την ανατροφή των παιδιών, άλλες σημαντικές θεοσεβείς φροντίδες. Επιπλέον, ο άνθρωπος που δεν έχει απομακρυνθεί από τον κόσμο, συναντά στη ζωή του πληθώρα κοσμικών πειρασμών. Αυτό, βέβαια, δεν είναι μόνο ένας επιπλέον κίνδυνος, αλλά και επιπλέον ευκαιρία, διότι, ξεπερνώντας αυτούς τους πειρασμούς, ο άνθρωπος αποκτά ανεκτίμητη πνευματική εμπειρία.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο Κύριος ξέρει σε ποιον στέλνει ποιες δοκιμασίες. Δεν υπάρχει άνθρωπος που δεν μπορεί να σωθεί. Επομένως, επιλέγοντας τον δρόμο σου, πρέπει να θυμάσαι ότι τόσο ο δρόμος του μοναχού όσο και ο δρόμος του λαϊκού είναι εξίσου σωτήριος, και ότι είναι σημαντικό να κάνεις την επιλογή σου με σύνεση, χωρίς βιασύνη, με βάση τις εσωτερικές σου προτεραιότητες. Και να πράξεις σύμφωνα με τη συνείδησή σου, σύμφωνα με την αλήθεια του Θεού.

Τι πρέπει λοιπόν να κάνει κάποιος που μόλις προσήλθε στην Εκκλησία και αναζητά πνευματικό; Πώς να κάνει τη σωστή επιλογή;

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο κόσμος μας εν τω πονηρώ κείται. Όλοι είμαστε αμαρτωλοί μετά την πτώση του Αδάμ, και εδώ κάθε άνθρωπος, κάθε πνευματικός έχει και τα δικά του αμαρτήματα. Ο απόλυτα ιδανικός δεν υπάρχει.

Πράγματι, υπάρχουν άνθρωποι με μεγάλη γνώση και πνευματική εμπειρία, στους οποίους μπορεί κανείς να απευθυνθεί για πνευματική καθοδήγηση. Ωστόσο, πρέπει να επιλέγετε προσεκτικά, κατανοώντας ότι ακόμη και ένας πολύ καλός πνευματικός μπορεί για κάποιο λόγο να μην σας ταιριάζει προσωπικά. Ακόμα και ένας πολύ μορφωμένος και έμπειρος πνευματικός μπορεί να μην σας ταιριάζει για κάποιους καθαρά ανθρώπινους λόγους, και θα σας είναι δύσκολο να χτίσετε τη σχέση σας, γι' αυτό είναι σημαντικό να αξιολογήσετε τα πάντα, ακόμη και τη διάσταση της ανθρώπινης συμβατότητας.

Επιπλέον, θα ήθελα να υπενθυμίσω τα λόγια του Θεοφάνη του Έγκλειστου για την αρχή της πνευματικής ζωής του ανθρώπου. Τι είναι η Βασιλεία των Ουρανών; Είναι η επικοινωνία με τον Θεό, η καθαρότητα της ψυχής και η χάρη του Θεού. Το να καθαρίσει κανείς τον εαυτό του από τις αμαρτίες του και να στραφεί προσωπικά προς τον Θεό είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο ο άνθρωπος προσέρχεται στην Εκκλησία. Και αν ο άνθρωπος έχει μάθει τη μετάνοια, την αλλαγή της ψυχής και την προσευχή, τότε θα μπορεί να ζει με οποιονδήποτε πνευματικό, να ενεργεί μόνος του, να κάνει μόνος του επιλογές υπέρ του καλού, να το επιδιώκει. Αν όμως δεν το έχει μάθει, κανένας πνευματικός δεν θα τον βοηθήσει.

Είναι επίσης σημαντικό να μην ξεχνάμε να αξιολογούμε μόνοι μας τα όσα συμβαίνουν γύρω μας, παρόλη την εμπιστοσύνη μας προς τον άνθρωπο. Είναι απαραίτητο να συσχετίζουμε τα λόγια του πνευματικού με τα λόγια του Ευαγγελίου, με τη διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας, με τις συνοδικές αποφάσεις της, τις οποίες είναι σημαντικό να μελετάμε και να κατανοούμε. Το όποιο κύρος του πνευματικού δεν μπορεί να τις υπερβαίνει.

Και, φυσικά, ο άνθρωπος που έχει προσέλθει στην Εκκλησία πρέπει να προσεύχεται αδιαλείπτως, γιατί η επικοινωνία με τον Θεό είναι αυτό που επιδιώκει κάθε χριστιανός.