Μεγάλη Τεσσαρακοστή: πρέπει να κωπηλατούμε, αλλά να αφήνουμε το τιμόνι στον Θεό

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή συνεχίζεται. Είναι η περίοδος κατά την οποία οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί προσπαθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον να εργαστούν για τη βελτίωση της ψυχής τους. Σε τι πρέπει να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή, ώστε η νηστεία να μην καταλήξει άκαρπη για εμάς; Αν και δεν υπάρχει μια γενική συνταγή για όλους, ο πρωτοπρεσβύτερος Ηλίας Ζούμπρι, προϊστάμενος του Ιερού Ναού του Αγίου Αποστόλου Ιωάννη του Θεολόγου στο χωριό Μογκίλτσι (περιοχή Πούσκινο της Μόσχας), μας προτείνει ορισμένες αρχές βελτίωσης της ζωής μας κατά τη διάρκεια της νηστείας.

Ζωγράφος: Λαουρεάνο Μπαρό

Να γνωρίσουμε τον εαυτό μας

Αν κάποιος θέλει ειλικρινά να νηστεύει, να αλλάζει, να εργάζεται πάνω στον εαυτό του, τότε, πάνω απ’ όλα, πρέπει να νικήσει τον φόβο της συνάντησης με τον εαυτό του. Να προσπαθήσει ώστε η ειλικρίνεια να γίνει το σημείο εκκίνησης σε αυτό το μονοπάτι. Να θέσει στον εαυτό του το εξής ερώτημα: θέλω πραγματικά να αλλάξω κάτι στον εαυτό μου κατά τη διάρκεια αυτής της νηστείας ή θέλω για άλλη μια φορά να παίξω κάποιο ρόλο;

Επειδή στην πραγματικότητα έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ τους ρόλους που παίζουμε στη ζωή, ώστε να μη θέλουμε και πολύ να αλλάξουμε. Έρχεται η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, ναι, εντάξει, περιορίζουμε τον εαυτό μας στο φαγητό, πηγαίνουμε στις ιερές ακολουθίες, αλλάζουμε τον τρόπο ζωής μας. Θέλουμε όμως πραγματικά να συναντήσουμε τον εαυτό μας, τον αληθινό εαυτό μας;

Πιθανώς, όλοι έχουμε μια εικόνα για το πόσο καλοί είμαστε. Μας γράφουν καλά σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα, οι γνωστοί μας μάς επαινούν. Αυτή είναι η εξωτερική μας πλευρά. Αλλά πρέπει να ρωτήσουμε τον εαυτό μας: πώς συμπεριφέρομαι εκείνες τις στιγμές που κανείς δεν με βλέπει; Μήπως για μένα όλα αυτά είναι θέατρο; Είμαι έτοιμος να δω τον εαυτό μου;

Και, πράγματι, όταν γνωρίζεις τον εαυτό σου, καταλαβαίνεις ότι δεν έχεις τίποτα να καυχηθείς. Πιστεύω ότι ένας που είναι άστεγος, ένας άνθρωπος του περιθωρίου, που έχει όμως διατηρήσει τον κώδικα τιμής του, αν μπει στη ζυγαριά μαζί μου, μπορεί να αποδειχθεί πιο ευγενής ενώπιον του Θεού παρά εγώ, ο καθώς πρέπει παππούλης με την καλή γνώμη για τον εαυτό μου.

Και μετά από μια τέτοια γνωριμία, μπορείς να αρχίσεις να προχωράς. Κατανοώντας οπωσδήποτε: ό,τι κι αν κάνουμε, οι προσπάθειές μας δεν θα είναι αρκετές για να δούμε κάτι μέσα μας και για να αγωνιζόμαστε με αυτό το κάτι. Γιατί ο Κύριος είπε: «Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν» (Ιω. 15, 5). Εδώ η λέξη «ουδέν» είναι καθοριστική. Ό,τι κι αν κάνω, όποιες ασκητικές δοκιμασίες κι αν επιβάλλω στον εαυτό μου, αυτό πάλι δεν θα είναι αρκετό, δεν θα μπορέσω να κάνω τίποτα χωρίς τον Θεό.

Να θυμόμαστε ότι ο δρόμος μας είναι προς το Πάσχα

Ο πρωτοπρεσβύτερος Ηλίας Ζούμπρι Μπορούμε να θέσουμε στον εαυτό μας και το εξής ερώτημα: γιατί χρειάζομαι όλα αυτά τα ασκητικά αγωνίσματα, γιατί θέλω να αγωνιστώ με κάτι μέσα μου αυτές τις 40 ημέρες; Ίσως να είναι πιο εύκολο να νηστεύω και να κατανοώ το νόημα αυτού του αγώνα, αν θυμάμαι ότι ο Κύριος σταυρώθηκε όχι για χάρη μιας αφηρημένης ανθρωπότητας στο σύνολό της, αλλά για χάρη μου.

Ο τελικός προορισμός της νηστείας μας είναι το Πάσχα, και πριν από το Πάσχα είναι η Μεγάλη Εβδομάδα. Ο χρόνος του αγώνα μας και της μετάνοιάς μας είναι ο χρόνος πριν από τη Μεγάλη Εβδομάδα. Και μετά πρέπει να ξεχάσουμε τον εαυτό μας, όλες τις εσωτερικές μας αναταραχές (γιατί όταν κοιτάζουμε μέσα μας – αυτό είναι εν μέρει μια εγωιστική ματιά – τα πάντα γυρίζουν πάλι γύρω από εμένα).

Τη Μεγάλη Εβδομάδα παίρνω το σταυρό και ακολουθώ τον Χριστό, κλαίω, συμπάσχω, επειδή ο Κύριος σταυρώθηκε, σταυρώθηκε για χάρη μου. Όχι για χάρη της ανθρωπότητας στο σύνολό της, αλλά για χάρη μου. Ο Χριστός πάει για χάρη μου να βασανιστεί, αφήνει την τελευταία του πνοή και ανασταίνεται.

Γι’ αυτό δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει τη νηστεία χωρίς τις ιερές ακολουθίες, χωρίς την ανάγνωση του Ευαγγελίου. Αν δεν βιώνουμε λειτουργικά αυτήν την περίοδο, αν δεν βιώνουμε τις Λειτουργίες των Προηγιασμένων Δώρων, την προσευχή του Εφραίμ του Σύρου, όλες οι προσπάθειές μας να αλλάξουμε τον εαυτό μας θα είναι απλώς ασκήσεις, όπως αυτές του γυμναστηρίου. Στο γυμναστήριο κάνω ασκήσεις για ομάδες μυών, για δικέφαλους, για τρικέφαλους – απλώς για να είμαι σε καλή φυσική κατάσταση. Αλλά στη νηστεία προσπαθώ να αλλάξω όχι για την εμφάνιση, αλλά για να ακολουθήσω τον Σωτήρα, τον Σταυρό Του. Γι' αυτό πρέπει να αφήσω πίσω το βάρος των ελαττωμάτων και των αμαρτιών μου.

Να δούμε τι εμποδίζει την κίνηση

Καθώς ετοιμάζομαι για αυτό το ταξίδι, πρέπει να αναλύσω και να ανασυγκροτήσω τον εαυτό μου. Να εξετάσω πού παρουσιάζω δυσλειτουργίες, πού υπάρχει περισσότερη άμμος στους τροχούς, τι εμποδίζει την κίνηση. Κάποτε ανέβηκα στον Ελμπρούς. Θυμάμαι, πριν την ανάβαση, ο οδηγός μας ανάγκαζε να τινάζουμε τα σακίδια μας, για να μην υπάρχει ούτε ένα περιττό γραμμάριο, καθώς όλα αυτά επιβαρύνουν την πορεία των μεγάλων αποστάσεων. Έτσι και εδώ πρέπει να προσπαθήσω να απομακρύνω τα περιττά, να συναρμολογήσω εκ νέου τον εαυτό μου.

Αν, για παράδειγμα, είμαι οξύθυμος, πρέπει να σκεφτώ, γιατί είμαι τόσο οξύθυμος; Μα επειδή θεωρώ ότι είμαι βασιλιάς και θεός, ότι τα ξέρω όλα καλύτερα από όλους, και κάθε παρατήρηση προκαλεί μέσα μου έκρηξη θυμού. Και έτσι, αυτές οι οργισμένες δυνάμεις της ψυχής, που μας έχουν δοθεί για να πολεμάμε το κακό, μεταξύ άλλων και εντός μας, κατευθύνονται σε λάθος κοίτη: στους πλησίον μου, στους υφισταμένους μου.

=Είναι αφελές να πιστεύουμε ότι η Σαρακοστή είναι ένα μεγάλο, όμορφο χάπι που θα πάρω και μέχρι το Πάσχα όλα στη ζωή μου θα έχουν τακτοποιηθεί=

Είναι αφελές να πιστεύουμε ότι η Σαρακοστή είναι ένα μεγάλο, όμορφο χάπι που θα πάρω και μέχρι το Πάσχα όλα στη ζωή μου θα έχουν τακτοποιηθεί. Αλλά, από την άλλη πλευρά, ο Θεός μπορεί να κάνει το θαύμα.

Εδώ υπάρχει το εξής δίκοπο: από τη μία πλευρά, καλούμαστε να εργαζόμαστε, από την άλλη, όσο και να εργαζόμαστε, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα μόνοι μας. Γι' αυτό ας βάλουμε στο μυαλό μας την ακόλουθη σειρά: εγώ θα κωπηλατώ, αλλά στο τιμόνι θα στέκεται ο Θεός. Τότε ο Κύριος θα με σώσει, επειδή Αυτός ξέρει προς τα πού να πλεύσει, να πάει, να οδηγήσει, να πετάξει. Πρέπει μεν να δράσω, ο Θεός, όμως, με σώζει. Και αυτό πρέπει να είναι το δεύτερο σημείο εκκίνησης.

Αν σπρώχνουμε τον Θεό έξω από την περίμετρο της ζωής μας, όλα θα είναι μάταια. Με τον Θεό, όμως, ακόμη και μια μικρή προσπάθεια μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές μετατοπίσεις των ριζωμένων, επικολλημένων τεκτονικών πλακών στο περίπλοκο είναι μου.

Να ρωτάμε και να μην πικραινόμαστε

Για να καταλάβεις τι πρέπει να αντιμετωπίσεις στον εαυτό σου, το πιο απλό είναι να ρωτήσεις τους δικούς σου ανθρώπους. Απλώς να έχεις κατά νου εκ των προτέρων ότι μπορεί να ακούσεις κάτι προσβλητικό και να είσαι έτοιμος να το δεχτείς. Δες, για τι σε επιπλήττουν συχνά; Ο προϊστάμενος σε επιπλήττει που συχνά καθυστερείς: τη μια πότε θα αρχίσεις να έρχεσαι στην ώρα σου, την άλλη πότε θα τελειώσεις επιτέλους το μεσημεριανό σου. Ο υπεύθυνος του δικτύου ελέγχει τον υπολογιστή σου και διαπιστώνει ότι πάλι ξοδεύεις χρόνο στα κοινωνικά δίκτυα. Στο σπίτι, η γυναίκα ρωτάει τον άντρα πότε επιτέλους θα τακτοποιήσει την αποθήκη, ενώ ο άντρας ζητάει από τη γυναίκα να του φτιάξει κάποια ιδιαίτερα πιτάκια εδώ και χρόνια. Όλα αυτά για τα οποία οι δικοί μας άνθρωποι μερικές φορές μας επιπλήττουν, έστω και για πλάκα, δείχνουν τα ελαττώματα του χαρακτήρα μας, της πνευματικής μας ζωής.

Αλλά αν οι δικοί μας άνθρωποι μάς ρωτήσουν με τι πρέπει να παλέψουν στη διάρκεια της νηστείας, τότε πρέπει να απαντήσουμε με περισσότερη λεπτότητα, επειδή πολύ συχνά μιλάμε απότομα, ή με το πρόσχημα ότι λέμε την αλήθεια πληγώνουμε τους κοντινούς μας. Συχνά δεν ξέρουμε να χρησιμοποιούμε το λόγο...

Μπορείς να ρωτήσεις απευθείας τον ιερέα στον οποίο πηγαίνεις για εξομολόγηση. Αυτός ξέρει τι εξομολογείσαι, αλλά λόγω της διακριτικότητάς του μπορεί να μην το λέει για να μην σε πληγώσει.

Αν δεν υπάρχει κανείς να μας βοηθήσει με τη συμβουλή του, πρέπει απλώς να σταματήσουμε, να αφήσουμε πίσω την πολυπραγμοσύνη και να προσκαλέσουμε τον Θεό σε αυτόν τον χώρο της ζωής μας: «Κύριε, δείξε μου πώς να καταλάβω τι πρέπει να αλλάξω, τι να κάνω με τον εαυτό μου». Ο Κύριος θα σου δώσει την απάντηση. Μέσα από ένα βιβλίο, μέσα από μια σκέψη, μέσα από τα λόγια των αγαπημένων σου ανθρώπων. Θα σου δώσει την απάντηση και μέσα από τη συνείδησή σου, γιατί η συνείδηση είναι η κρυφή φωνή του Θεού μέσα στον άνθρωπο.

Να σκεφτόμαστε χωρίς να βιαζόμαστε

Για να καταλάβουμε κάτι για τον εαυτό μας, πολύ ωφέλιμο είναι να παραμείνουμε για κάποιο χρόνο στη σιωπή. Να πάμε σε ένα μοναστήρι, δεν είναι απαραίτητο να πάμε κάπου μακριά. Να πάμε και στο πιο κοντινό, να κλείσουμε δωμάτιο σε ξενοδοχείο, το βράδυ να πάμε στην ιερή ακολουθία, να κάνουμε μια βόλτα στο δρόμο. Να βγάλουμε τον εαυτό μας από την ρουτίνα, να ηρεμήσουμε και να σκεφτούμε.

Μπορούμε να διαβάσουμε τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνοφ, ο οποίος περιγράφει πολύ καλά τη διδασκαλία για τα πάθη και τις αρετές.

Για παράδειγμα, η φιλαργυρία, πώς αυτή εκδηλώνεται σε σένα; Όταν αγαπάς τα χρήματα και όταν τα οικονομικά είναι για σένα το πιο σημαντικό στη ζωή. Σκέψου, τι έχει αξία για σένα; Λες ότι η μεγαλύτερη αξία για σένα είναι ο Χριστός. Πηγαίνεις όμως να Τον συναντήσεις την Κυριακή; Δεν πηγαίνεις.

Ή η γαστριμαργία. Στο μυαλό μας σχηματίζεται μια μεσαιωνική εικόνα χαρακτικής, όπου ένας άνθρωπος με μεγάλη κοιλιά είναι ξαπλωμένος και που δεν μπορεί να κινηθεί, τη στιγμή που γαστριμαργία είναι και ο συβαριτισμός, δηλαδή το να δοκιμάζεις διάφορα πιάτα, να επιλέγεις τα πιο νόστιμα και η επιθυμία να καλοπερνάς.

Μερικές φορές, αυτό που πρέπει να καταπολεμήσουμε είναι απολύτως προφανές. Εγώ ο ίδιος θα ήθελα να βελτιώσω το ωράριό μου κατά τη διάρκεια της νηστείας, επειδή ξαπλώνω αργά. Φαινομενικά έχω καλό πρόσχημα – πρέπει να απαντήσω σε μηνύματα, να διαβάσω κάτι χρήσιμο – αλλά τελικά αυτό δημιουργεί πολλά προβλήματα. Θέλω να κατορθώσω να σιωπώ περισσότερο στην οικογένεια.

Δεν μπορεί να υπάρχουν καθολικές συμβουλές, είμαστε όλοι τόσο διαφορετικοί. Αλλά η αρχή της ειλικρίνειας θα βοηθήσει να καταλάβουμε τον εαυτό μας. Εν συντομία: πρέπει να απευθυνόμαστε στον Θεό, να ενεργούμε, κατανοώντας ότι χωρίς Εκείνον δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, και να παραδίδουμε το αποτέλεσμα στον Θεό. Εκείνος μας οδηγεί. Ωστόσο, ο δρόμος δεν είναι πάντα ομαλός. Για να σκληραγωγηθούμε, μερικές φορές πρέπει να περάσουμε μέσα από λακκούβες, από σκοτεινό δάσος. Συμβαίνει επίσης να κάνουμε λάθη. Από αυτά τα λάθη, αν βγάλουμε τα σωστά συμπεράσματα, αποκτούμε εμπειρία και συντελείται η πνευματική μας ανάπτυξη.