Τα μυστικά της Βασιλείας: τι μας λένε οι παραβολές;

Παραβολή των κακών γεωργών. Το Ευαγγέλιο του Ελισαβετγκράντ, τέλη του 16ου αιώνα

Το κήρυγμα του Ιησού Χριστού δεν θα ήταν πλήρες χωρίς τις παραβολές. Αυτές, ως φιλοτεχνημένες με δεξιοτεχνία λεκτικές εικόνες, μας αποκαλύπτουν τις πνευματικές αλήθειες όχι με αφηρημένες έννοιες, αλλά με ζωντανές, οικείες και κατανοητές από όλους εικόνες. Απευθυνόμενος στον λαό, ο Σωτήρας συχνά έδινε στη διδασκαλία Του αυτή την εκπληκτική μορφή και παρακινούσε με αυτόν τον τρόπο τους ακροατές όχι απλώς να ακούνε, αλλά και να συμμετέχουν, να στοχάζονται και να αναζητούν το κρυφό νόημα.

Τι είναι η παραβολή: νουθεσία μέσω αλληγορίας

Τι είναι λοιπόν η παραβολή; Σύμφωνα με τον ορισμό του γνωστού φιλόλογου Σ.Σ. Αβέριντσεφ, πρόκειται για διδακτικό-αλληγορικό είδος λόγου, το οποίο στα βασικά του χαρακτηριστικά μοιάζει με μύθο. Ωστόσο, σε αντίθεση με το μύθο, η παραβολή δεν υπάρχει μεμονωμένα, αλλά πάντα εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο – το πλαίσιο του κηρύγματος. Η παραβολή δεν είναι απλώς μια διδακτική ιστορία με ηθικό δίδαγμα, αλλά νουθεσία μέσω αλληγορίας, ένας βαθύς «κώδικας» που απαιτεί κλειδί για την ερμηνεία και την κατανόησή του. Δεν αποδεικνύει την αλήθεια, αλλά την παρουσιάζει με τη μορφή μιας καλλιτεχνικής εικόνας, ενός συμβόλου, που παρακινεί την καρδιά του ανθρώπου να ανταποκριθεί.

Η παραβολή δεν είναι απλώς μια διδακτική ιστορία με ηθικό δίδαγμα, αλλά νουθεσία μέσω αλληγορίας, ένας βαθύς «κώδικας» που απαιτεί κλειδί για την ερμηνεία και την κατανόησή του

Ο πρωτοπρεσβύτερος Αλέξανδρος Μεν εξηγεί ότι η αφηγηματική παραβολή ως είδος είχε εμφανιστεί ήδη από την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης (για παράδειγμα, η παραβολή του προφήτη Νάθαν). Ο Ιησούς Χριστός, όμως, υπήρξε Αυτός που ανέδειξε αυτό το είδος σε μία από τις βασικές μορφές του κηρύγματός Του, και το τελειοποίησε.

Ο αριθμός και ο όγκος των παραβολών

Δεν είναι εύκολο να υπολογιστεί ο ακριβής αριθμός των παραβολών στο Ευαγγέλιο, καθώς σε αυτές μπορούν να συμπεριληφθούν τόσο οι σύντομες μεταφορές όσο και οι μεταφορικές εκφράσεις. Αν μιλάμε για τις κλασικές αναπτυγμένες παραβολές-μικρές ιστορίες, οι ερευνητές τις υπολογίζουν σε περίπου 30. Αν όμως προσθέσουμε σε αυτές τις σύντομες ρήσεις και τις συγκρίσεις, που μοιάζουν μορφολογικά με παραβολές, ο αριθμός τους θα ξεπεράσει τις 60.

Η κατανομή τους στα Ευαγγέλια δεν είναι ομοιόμορφη:

• Τις πιο πολλές παραβολές τις βρίσκουμε στους ευαγγελιστές Ματθαίο και Λουκά.
• У евангелиста Марка их значительно меньше.
• Στον ευαγγελιστή Μάρκο βρίσκουμε πολύ λιγότερες.
• Στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο, οι παραβολές με την κλασική έννοια αυτού του είδους σχεδόν απουσιάζουν. Τη θέση τους καταλαμβάνουν αναλυτικές μεταφορές και αλληγορίες (για παράδειγμα, του Καλού Ποιμένα ή του Αμπελώνα.

Είναι επίσης ενδιαφέρον να εξετάσουμε το εύρος όγκου αυτών των ιερών κειμένων. Μεταξύ αυτών υπάρχουν τόσο εκπληκτικά σύντομες όσο και αναλυτικές αφηγήσεις. Ως η πιο σύντομη μπορεί να θεωρηθεί δικαίως η παραβολή για το προζύμι, η οποία καταλαμβάνει μόλις έναν στίχο:

«Ὁμοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ζύμῃ, ἣν λαβοῦσα γυνὴ ἐνέκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία, ἕως οὗ ἐζυμώθη ὅλον» (Μτ. 13, 33).

Στις πολύ σύντομες παραβολές συγκαταλέγονται επίσης η παραβολή του κρυμμένου στο χωράφι θησαυρού και εκείνη του πολύτιμου μαργαρίτη (βλ. Μτ. 13, 44–46). Από την άλλη πλευρά βρίσκεται η παραβολή του ασώτου υιού (βλ. Λκ. 15, 11–32). Πρόκειται για εκτενή αφήγηση που καταλαμβάνει 21 στίχους. Αυτή η παραβολή συχνά αποκαλείται «Ευαγγέλιο μέσα στο Ευαγγέλιο», διότι σε αυτήν αποκαλύπτεται με εξαιρετική πληρότητα και καλλιτεχνική δύναμη το μυστήριο της Θείας αγάπης προς τον μετανοούντα αμαρτωλό.

Οι παραβολές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης: ομοιότητες και διαφορές

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη μοναδικότητα των ευαγγελικών παραβολών, αξίζει να στραφούμε στις παλαιοδιαθηκικές τους ρίζες. Παρά την εξωτερική ομοιότητα, οι παραβολές των δύο Διαθηκών έχουν διαφορετική φύση, μορφή και περιεχόμενο.

Αυτό που, πάνω απ' όλα, τις ενώνει, είναι η ίδια η αρχή της αλληγορίας, που υποδηλώνεται από την εβραϊκή λέξη «μασάλ» – «παρομοίωση», «σύγκριση». Τόσο στην Παλαιά όσο και στη Καινή Διαθήκη, οι παραβολές καταγγέλλουν την αμαρτία και διδάσκουν την αρετή. Επιπλέον, στην Παλαιά Διαθήκη μπορούν να βρεθούν σπάνια πρότυπα των ευαγγελικών αφηγήσεων. Έτσι, η παραβολή του προφήτη Νάθαν για τον πλούσιο που πήρε το μοναδικό πρόβατο ενός φτωχού (βλ. Β΄ Βασ. 12, 1–7) δεν είναι πια απλώς ένας αφορισμός, αλλά μια ολοκληρωμένη ιστορία που καταγγέλλει τον βασιλιά Δαβίδ.

Ωστόσο, οι διαφορές είναι πολύ περισσότερες και αφορούν στην ίδια την ουσία.

Όσον αφορά στη μορφή, οι κλασικές παραβολές της Παλαιάς Διαθήκης, ιδίως στο Βιβλίο των Παροιμιών του Σολομώντα, αποτελούνται από σύντομους αφορισμούς, συχνά σε ποιητική μορφή, που βασίζονται στον παραλληλισμό ή στην αντίθεση. Οι παραβολές των Ευαγγελίων, από την άλλη πλευρά, είναι πάντα αναπτυγμένες ολοκληρωμένες πεζές αφηγήσεις-μικρές ιστορίες με ζωντανή πλοκή, δυναμική και αναγνωρίσιμους χαρακτήρες.

Η παλαιοδιαθηκική σοφία προετοίμαζε τον άνθρωπο για την υποδοχή του Μεσσία, ενώ η καινοδιαθηκική παραβολή αποκαλύπτει τον ίδιο τον Μεσσία και καλεί να πιστέψουμε σ' Αυτόν

Η σημαντικότερη διαφορά μεταξύ τους έγκειται στο περιεχόμενο. Η παραβολή της Παλαιάς Διαθήκης διδάσκει πρακτική καθημερινή σοφία, δηλαδή πώς να οργανώσει κανείς σωστά και συνετά τη επίγεια ζωή του ανάμεσα στους ανθρώπους. Είναι ανθρωποκεντρική, εστιάζει στον άνθρωπο και στην καθημερινή του συμπεριφορά. Σκοπός της είναι να δώσει σαφείς ηθικούς προσανατολισμούς, να προστατεύσει από την ανοησία και την αμαρτία. Η ευαγγελική παραβολή, αντίθετα, είναι θεοκεντρική: η ουσία της είναι το ευαγγέλιο της Βασιλείας των Ουρανών. Δεν μιλά τόσο για τους κανόνες της ζωής, όσο για το μυστήριο της σχέσης του Θεού με τον άνθρωπο, για τον δρόμο της σωτηρίας, της μετάνοιας και της Θείας αγάπης. Αν η παραβολή της Παλαιάς Διαθήκης απαντά στο ερώτημα: «Πώς πρέπει να ενεργήσω σωστά;», η παραβολή του Χριστού θέτει στον άνθρωπο το ερώτημα: «Θα ανταποκριθείς στο κάλεσμα του Θεού, θα ακολουθήσεις τον Ποιμένα, θα εισέλθεις στη χαρά του Πατέρα;»

Τέλος, διαφέρει και ο ίδιος ο σκοπός τους. Τα ρητά της Παλαιάς Διαθήκης είναι κατανοητά αμέσως, η σοφία τους είναι προσιτή σε όλους. Οι παραβολές του Ευαγγελίου, όπως θα δούμε στη συνέχεια, έχουν διπλή φύση: στην καρδιά που αναζητά αποκαλύπτουν τα μυστήρια της Βασιλείας, ενώ για την σκληρή παραμένουν ένα αίνιγμα που κρύβει την αλήθεια. Η παλαιοδιαθηκική σοφία προετοίμαζε τον άνθρωπο για την υποδοχή του Μεσσία, ενώ η καινοδιαθηκική παραβολή αποκαλύπτει τον ίδιο τον Μεσσία και καλεί να πιστέψουμε σ' Αυτόν.

Ο σκοπός των παραβολών: η σαφήνεια ή η απόκρυψη;

Γιατί λοιπόν ο Κύριος μιλούσε με παραβολές; Αυτή την ερώτηση Του έθεταν και οι ίδιοι οι μαθητές Του. Η απάντηση του Χριστού μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να φανεί παράδοξη:

«Ὅτι ὑμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ἐκείνοις δὲ οὐ δέδοται… διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λαλῶ, ἵνα βλέποντες μὴ βλέπωσι καὶ ἀκούοντες μὴ ἀκούωσι μηδὲ συνῶσι» (Μτ. 13, 11,13).

Εδώ διακρίνουμε τον διπλό σκοπό της παραβολής.

Από τη μία πλευρά, για τους ανθρώπους που αναζητούν τον Θεό, τους ειλικρινείς στην καρδιά, η παραβολή χρησιμεύει για μια καλύτερη και πιο κατανοητή εξήγηση. Ενδύει τις υψηλές πνευματικές αλήθειες με απλές, παραστατικές εικόνες της καθημερινής ζωής ενός Παλαιστίνιου χωρικού: τον σπορέα που βγαίνει στο χωράφι του, το προζύμι στη ζύμη, το δίχτυ του ψαρά, το χαμένο πρόβατο. Αυτό έκανε το κήρυγμα προσιτό στον πιο απλό λαό.

Από την άλλη πλευρά, για όσους είχαν σκληρύνει τις καρδιές τους, που άκουγαν αλλά δεν ήθελαν να καταλάβουν, η παραβολή γινόταν ένα πέπλο που έκρυβε την ουσία. Ήταν ένα «αίνιγμα» που ο άνθρωπος έπρεπε να θελήσει να το λύσει. Οι Φαρισαίοι και οι γραμματείς, όταν άκουγαν τις ίδιες ιστορίες, δεν μπορούσαν να τις δεχτούν, επειδή δεν είχαν ταπεινότητα και επιθυμία να δουν την αλήθεια. Η παραβολή αποκάλυπτε την κατάσταση της καρδιάς, αλλά δεν επέβαλλε την κατανόηση σε όσους την απέρριπταν. Ο Χριστός σαν να περίμενε από τους ανθρώπους να την λύσουν μόνοι τους. Δεν είναι τυχαίο ότι τις εξηγούσε στους αποστόλους, ως «πιστοί» που ήταν, και τους αποκάλυπτε τα μυστικά που αποκρύπτονταν από τους μη πιστούς.

Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο ο Σωτήρας τόσο συχνά ολοκλήρωνε τις παραβολές Του με μια έκκληση που απευθυνόταν στη συνείδηση και την ελευθερία του ανθρώπου: «ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω!» (Μτ. 11, 15· 13, 43). Αυτά τα λόγια δεν είναι απλώς ρητορικό σχήμα, αλλά υπενθύμιση ότι για την κατανόηση της παραβολής δεν αρκεί η φυσική ακοή – χρειάζεται πνευματική όραση, ετοιμότητα της καρδιάς να δεχτεί την αλήθεια και να ακολουθήσει τον Χριστό.

Είδη παραβολών: μονοδιάστατες και πολυδιάστατες

Εξετάζοντας το περιεχόμενο των ευαγγελικών παραβολών, παρατηρούμε ότι ορισμένες από αυτές έχουν ένα πιο διάφανο, θα λέγαμε «μονοδιάστατο» νόημα, καθώς προβάλλουν έναν συγκεκριμένο ηθικό κανόνα. Άλλες πάλι – οι «πολυδιάστατες» – είναι βαθύτερα επεξεργασμένοι θεολογικοί καμβάδες, όπου κάθε εικόνα εκφράζει ένα σύνθετο συμβολικό φορτίο.

Για παράδειγμα, η παραβολή με τα σπίτια που χτίστηκαν πάνω σε βράχο και με αυτά που χτίστηκαν στην άμμο, αποτελεί οπτικοποίηση των λόγων του Σωτήρα περί της ανάγκης όχι μόνο να ακούμε, αλλά και να τηρούμε τις εντολές Του. Το νόημά της είναι αρκετά ευθύ και προφανές.

Ταυτόχρονα, παραβολές όπως εκείνη του σπορέα, των ζιζανίων και των βασιλικών γάμων αποτελούν αλληγορίες που απαιτούν ερμηνεία. Σε αυτές ο Κύριος μιλάει για τον Εαυτό Του, για τη Βασιλεία Του, για τα μυστήρια της Θείας Οικονομίας. Αυτές τις εξηγούσε ο Χριστός στους μαθητές Του κατ’ ιδίαν.

Όπως σημειώνει ο πρωτοπρεσβύτερος Αλέξανδρος Μεν, οι περισσότερες παραβολές είναι πολυσήμαντες, δηλαδή έχουν πολλαπλά εννοιολογικά επίπεδα, γεγονός που καθιστά την ταξινόμησή τους συμβατική. Ειδικότερα, διακρίνει τις παραβολές των αντιθέσεων (του τελώνη και του Φαρισαίου), τις παραβολές με την αιφνιδιαστική Κρίση (των δέκα παρθένων) και τις παραβολές για τη μακροθυμία του Θεού (των ζιζανίων).

Κεντρικό περιεχόμενο: η ανάβαση προς τη Βασιλεία

Και όμως, παρά την ποικιλία των θεμάτων, υπάρχει ένας ενιαίος κεντρικός άξονας γύρω από τον οποίο χτίζεται όλη η διδασκαλία του Σωτήρα. Ο άξονας είναι το ευαγγέλιο της Βασιλείας των Ουρανών. Η κύρια σκέψη που μας μεταφέρουν οι παραβολές είναι η πρόσκληση για μετάνοια και επιστροφή στον Πατέρα.

Η κύρια σκέψη που μας μεταφέρουν οι παραβολές είναι η πρόσκληση για μετάνοια και επιστροφή στον Πατέρα

Κάθε παραβολή είναι μια έκκληση προς τον καθένα από εμάς, που ζούμε εδώ και τώρα. Το περιεχόμενό τους είναι καθολικό και διαχρονικό. Έχουν ειπωθεί για όλες τις εποχές και για όλους τους ανθρώπους. Έχουν ειπωθεί έτσι ώστε ο καθένας, αν το επιθυμεί ειλικρινά, να μπορεί να τις κατανοήσει. Δεν αναφέρονται απλώς σε παλιά γεγονότα, αλλά στη δική μας προσωπική σωτηρία, στην πρόσκλησή μας στο βασιλικό γάμο του Θεού.

Όπως το κήρυγμα του Ιωάννη του Προδρόμου, έτσι και το κήρυγμα του Χριστού αρχίζει με τα λόγια: «Μετανοεῖτε· ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν» (Μτ. 3, 2· 4, 17). Αυτό είναι το κύριο περιεχόμενο των παραβολών. Όλες αφορούν στον Κύριο και στη Βασιλεία Του. Δείχνουν τον δρόμο προς τη Βασιλεία αυτή – μέσω της ταπεινότητας, της ενεργού αγάπης και της συνειδητοποίησης της αδυναμίας μας, όπως στην παραβολή του τελώνη και του φαρισαίου ή στον δρόμο της επιστροφής του άσωτου υιού, ο οποίος συμβολίζει κάθε μετανοούντα αμαρτωλό, που γίνεται δεκτός με αγάπη από τον Πατέρα.

Ως εκ τούτου, η παραβολή δεν είναι απλώς ένα αρχαίο λογοτεχνικό σχήμα. Είναι μία από τις μορφές του κηρύγματος του Χριστού, ο ζωντανός λόγος του Θεού προς τον άνθρωπο, ένας λόγος που ταυτόχρονα αποκαλύπτει την αλήθεια και απαιτεί από εμάς πνευματική προσπάθεια, ώστε να δεχτούμε αυτή την αλήθεια και να την κάνουμε θεμέλιο της ζωής μας.