Να προσευχόμαστε για τους εχθρούς

Συνεχίζουμε να δημοσιεύουμε τις αναμνήσεις του αρχιμανδρίτη Γιόβαν (Ραντοσάβλεβιτς) – φίλου, συνομιλητή και συμπροσευχητή του Πατριάρχη Σερβίας Παύλου. Ο πατήρ Γιόβαν δημοσίευσε τις αναμνήσεις του στο βιβλίο «Мемоари. Сећања», που εκδόθηκε στο μοναστήρι Ράτσα το 2018. Μερικά επεισόδια από αυτό το βιβλίο – θλιβερά και χαρούμενα, λυπηρά και αυτά που προκαλούν χαμόγελο – αφηγούνται τη ζωή της Σερβικής Εκκλησίας και του σερβικού λαού στα τέλη του 20ού αιώνα – πριν από την έναρξη του ανοιχτού πολέμου το 1999 και στη διάρκειά του. Αυτά τα επεισόδια σας τα παρουσιάζουμε σε περιληπτική εκδοχή.

Ο Πατριάρχης Σερβίας Παύλος

Κάτι σύνηθες στο Κόσσοβο

Μια φορά πήγα να συνοδεύσω τον Σεβασμιότατο Παύλο στο σταθμό λεωφορείων στο Πρίζρεν. Μόλις βγήκαμε έξω από την περίφραξη, μας πλησίασε μια αρκετά μεγάλη ομάδα νεαρών Σιπτάρ, ηλικίας περίπου 15–17 ετών. Στάθηκαν μπροστά στον Σεβασμιώτατο Παύλο και άρχισαν να κάνουν γκριμάτσες, να φωνάζουν, κυριολεκτικά να γαβγίζουν μπροστά του και να τον βρίζουν. Ο Σεβασμιώτατος τους λέει με θλίψη: «Και οι παππούδες σας ήταν έτσι». Προχωρήσαμε πιο πέρα, προς τη γέφυρα πάνω από τον ποταμό Μπίστριτσα, εκεί μας περίμενε μια εξίσου τρελή, δαιμονισμένη ομάδα αλβανών κοριτσιών: έκαναν τις ίδιες γκριμάτσες, γαύγιζαν και έβριζαν. Ο Παύλος πέρασε δίπλα τους, όχι τόσο θυμωμένος, όσο θλιμμένος για την πνευματική κατάσταση των ίδιων και των γονιών τους: αργότερα έγινε γνωστό ότι εκείνοι δίδασκαν τα παιδιά τους, από μικρή ηλικία μέχρι την εφηβεία, να συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο απέναντι σε όλους τους ενήλικες Σέρβους, ειδικά στον επίσκοπο και στους ιερείς.

Ποιος άνθρωπος είναι καλός;

Όταν κάποιος μέσα στη συζήτηση με τον Σεβασμιώτατο Παύλο ανέφερε ότι: «Αυτός ο άνθρωπος είναι καλός!», ο Παύλος ρωτούσε:

– Τι σημαίνει, κατά τη γνώμη σου, «καλός άνθρωπος»; Καλός είναι επειδή είναι νέος, όμορφος, ξέρει να υποστηρίζει μια συνομιλία, χαμογελάει την κατάλληλη στιγμή όταν ακούει ένα αστείο, τραγουδάει καλά, έχει καλή διάθεση κ.λπ.; Μα εσύ δεν γνωρίζεις όπως πρέπει την ψυχή του, τις πνευματικές του ιδιότητες!

Ο Θεός είναι το τέλειο καλό, η πηγή του καλού. Στον άνθρωπο έχει ανατεθεί το καθήκον να είναι εικόνα του Θεού, να είναι τέλειος, όπως ο Θεός

Τι λέει ο Χριστός στον πλούσιο νεαρό, ο οποίος Τον είχε αποκαλέσει «Δάσκαλε αγαθέ»; Ο Χριστός του απαντά: «Τί με λέγεις ἀγαθόν; οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός» (Μτ. 19, 16–17). Πρώτα απ' όλα, ο νέος πρέπει να καταλάβει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι αμαρτωλοί, και ότι ένας αμαρτωλός άνθρωπος δεν μπορεί να είναι καλός με την πλήρη έννοια του όρου. Άλλωστε, τον Χριστό τον βλέπει ως δάσκαλο, ως έναν συνηθισμένο άνθρωπο, και όχι ως Υιό του Θεού, ως Θεό. Γι' αυτό και ο Κύριος του απαντά έτσι. Ο Θεός είναι το τέλειο καλό, η πηγή του καλού. Στον άνθρωπο έχει ανατεθεί το καθήκον να είναι εικόνα του Θεού, να είναι τέλειος, όπως ο Θεός. Και με όλες του τις δυνάμεις ο άνθρωπος πρέπει να προσπαθεί να το καταλάβει αυτό και να εργάζεται πάνω στην εικόνα του Θεού μέσα του – όπως οι άγιοι. Τότε μόνο μπορεί να πει κανείς ότι είναι καλός άνθρωπος, σύμφωνα με τη σκέψη του Σεβασμιώτατου Παύλου.

Η μάχη που έχασε ο Πατριάρχης Παύλος

Στην κουζίνα μας στο Πρίζρεν υπήρχε μια κουζίνα ξύλου, στην οποία μαγείρευαν συχνά ο Παύλος και αδελφοί. Όλοι, εκτός από τον δεσπότη, ήταν δυσαρεστημένοι: η κουζίνα έβγαζε τόσο καπνό που ενοχλούσε πολύ τα μάτια. Στις διαμαρτυρίες και τις παρακλήσεις όλων των άλλων να αντικαταστήσουν, επιτέλους, αυτό το τέρας με μια καλή κουζίνα, ακολουθούσε μια μόνιμη απάντηση: «Άντε τώρα, εμένα μου αρέσει». Οι ταλαιπωρίες μας τελείωσαν με την άφιξη της αδελφής Αγκίτσας, συγγενούς του Παύλου από την πλευρά της μητέρας, η οποία είχε αναλάβει την ανατροφή του στην πρώιμη παιδική του ηλικία. Εκείνη ήταν αδιαμφισβήτητη αυθεντία για αυτόν. Και να λοιπόν, με το που ήρθε στο Πρίζρεν από το Βελιγράδι, προσπάθησε να ετοιμάσει το μεσημεριανό γεύμα στην καταραμένη κουζίνα. Αφού έκλαψε αρκετά από τον καπνό, πήγε στον Παύλο και του λέει:

–Αδελφέ (έτσι τον αποκαλούσε πάντα), αυτή η κουζίνα σου δεν κάνει, είναι για πέταμα. Αγόρασε καινούργια.

– Γιατί; Είμαι ικανοποιημένος, δεν έχω κανένα πρόβλημα, – λέει ο δεσπότης.

– Κοίτα τον, «ικανοποιημένος» είναι! Είδες αυτόν τον καπνό; Είναι όλη ραγισμένη, εύθραυστη, έτοιμη να καταρρεύσει. Και πόσα ξύλα πάνε χαμένα για να την ζεστάνεις! Όχι, αγόρασε καινούργια.

– Εντάξει, καλά, αφού είναι έτσι, τότε, φυσικά, αδελφή Αγκίτσα. Αφού το λες εσύ… – συμφώνησε ταπεινά ο επίσκοπος Παύλος.

Μετά από λίγες μέρες, στην κουζίνα τοποθετήθηκε μια καινούργια κουζίνα. Στερεή, οικονομική, ζεστή. Ήμασταν έτοιμοι να σηκώσουμε την αδελφή Αγκίτσα στα χέρια μας.

Δώσε μου το ψωμί!

Είχε τη συνήθεια να μοιράζεται πάντα κάτι με κάποιον στην τράπεζα

Θυμάμαι, κάποτε καθόμουν στην τραπεζαρία και έτρωγα ψωμί. Ήταν νόστιμο. Φυσικά, έφαγα όλη τη σάρκα, αλλά άφησα την καμένη κόρα και την έβαλα στην άκρη. Ο Παύλος, που τότε ήταν ακόμα ιεροδιάκονος, με ρώτησε:

– Γιατί άφησες την κόρα;

– Μα είναι καμένη.

– Δώσ' τη μου! – πήρε την κόρα και την έφαγε ήρεμα. Έτσι ο μελλοντικός Πατριάρχης με δίδαξε και με ντρόπιασε χωρίς να πει ούτε μια λέξη.

Είχε τη συνήθεια να μοιράζεται πάντα κάτι με κάποιον στην τράπεζα. Ψωμί, μήλο, αχλάδι, καρύδι, ντομάτα κ.λπ. – πάντα πρόσφερε κάτι στους ομοτράπεζους. Δεν άντεχε να περιφρονούν το φαγητό, αλλά σε καμία περίπτωση δεν επέτρεπε την υπερφαγία: ο Παύλος απαιτούσε μέτρο σε όλα. Βέβαια, το μέτρο του Παύλου δεν ίσχυε για όλους, αφού έτρωγε πολύ λίγο…

Η πνευματική «βελτιστοποίηση» και η αντίσταση σε αυτήν

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, στο χωριό Βέλικα Χότσα ζούσε ένας εξαιρετικός νεαρός ιερέας, ο πατήρ Γεώργιος Ατζάντσιτς. Όλοι τον αγαπούσαν πολύ: ήταν ειλικρινής, ένθερμος, δικός τους. Όμως οι τοπικοί κομμουνιστές (αλίμονο, Σέρβοι!) κατά τη διάρκεια μιας «φιλικής» συζήτησης στο τραπέζι συνέταξαν εναντίον του κατηγορητήριο για προσβολή της εξουσίας και του υπάρχοντος κρατικού συστήματος και τον παρέδωσαν στις αρχές της πόλης Πέτς, της οποίας η ηγεσία αποτελούνταν πλέον εξ ολοκλήρου από Σιπτάρ. Ο Γεώργιος φυλακίστηκε, βασανίστηκε φρικτά, έφτυνε αίμα μετά τα βασανιστήρια. Μετά από λίγο χρονικό διάστημα τον άφησαν ελεύθερο, αλλά πέθανε από φυματίωση, και άφησε πίσω του τη σύζυγό του και πέντε παιδιά. Ο Σεβασμιώτατος Παύλος ανέλαβε τη διατροφή και τα έξοδα για τη μόρφωση των παιδιών του ιερέα.

Όταν κάποτε ήρθα να υπηρετήσω σε αυτό το χωριό, οι κομμουνιστές προσπάθησαν πάλι να προκαλέσουν επεισόδια: απαίτησαν να μην τολμήσω να τελέσω μνημόσυνα και κηδείες στο τοπικό νεκροταφείο. Τους είπα ότι οι απαιτήσεις τους αντιβαίνουν προς το Σύνταγμα, το οποίο εγγυάται την ελευθερία της τέλεσης θρησκευτικών τελετών. Δεν είχε αποτέλεσμα η θέση μου αυτή – συνέχισαν να επιμένουν να σταματήσω να λειτουργώ. Τότε ο συγκεντρωμένος λαός δεν άντεξε: «Σκοτώσατε έναν καλό ιερέα, και τώρα θέλετε να σκοτώσετε και έναν άλλο; Θέλετε να ζούμε σαν κτήνη – χωρίς ιερέα, ιερές ακολουθίες και Θεό;!» Πήραν στα χέρια τους τσάπες, και αν αυτοί οι «ακτιβιστές» δεν είχαν υποχωρήσει, τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν τραγική εξέλιξη για αυτούς.

Ο πόλεμος που δεν έχει τελειώσει

…Εκείνο το βράδυ, στις 20:00 της 24ης Μαρτίου 1999, άρχισαν οι βομβαρδισμοί. Τα εχθρικά αεροσκάφη έφταναν από τη Μεσόγειο, το Ιόνιο και την Αδριατική, από αμερικανικά αεροπλανοφόρα και στρατιωτικές βάσεις στην Ιταλία, την Κροατία και την Ουγγαρία. Αρχικά βομβάρδισαν το Βελιγράδι, το Νόβι Σαντ, την Πρίστινα, το Πρίζρεν, τη Νις, το Τσάτσακ και άλλες πόλεις και χωριά. Τον Απρίλιο βρισκόμουν στο Νόβι Σαντ και θυμάμαι πώς κατέστρεψαν τη γέφυρα πάνω από τον Δούναβη: νωρίς το πρωί δύο πύραυλοι χτύπησαν και στις δύο άκρες της γέφυρας, η οποία αναποδογύρισε και βυθίστηκε μέσα στο ποτάμι. Από το ωστικό κύμα έσπασαν όλα τα τζάμια στην πόλη. Μαζευτήκαμε και πήγαμε στον Καθεδρικό Ναό. Όταν επιστρέψαμε από τη λειτουργία, βρήκαμε στην αυλή της επισκοπής θραύσματα από βόμβες και οβίδες.

Από την πρώτη κιόλας μέρα, με την έγκριση του Πατριάρχη Παύλου, άρχισα να κρατάω ημερολόγιο – προς νουθεσία των απογόνων. Στη συνέχεια, με βάση αυτό, εκδόθηκε το βιβλίο «Ημερολόγιο κάτω από τις βόμβες». Τότε πιστεύαμε ότι θα αποσπούσαν από τη Σερβία όχι μόνο το Κοσσυφοπέδιο και τα Μετόχια, αλλά και τη Βοϊβοντίνα, το βόρειο τμήμα: θα έστελναν εκεί Κροάτες Ουστάσι και Ούγγρους, και τότε οι Σέρβοι θα έβλεπαν ξανά την πραγματική «διεθνή συμμαχία» τους… Εκείνες τις μέρες κουβαλούσα μαζί μου δύο ραδιόφωνα για να ακούω τις ειδήσεις για το πού γίνονται βομβαρδισμοί, και κατέγραφα στοιχεία για τις καταστροφές, τον θάνατο ανθρώπων, τους διωγμούς τους από τη γη τους.

Ο Πατριάρχης Παύλος μαζί με τον Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Αλέξιο Β΄, Βελιγράδι, 1999

Μαζί με τον Πατριάρχη Παύλο τελούσαμε τη Λειτουργία κάτω από τις βόμβες, μαζί με τον Πατριάρχη πασών των Ρωσιών Αλέξιο Β΄

Θυμάμαι με ευγνωμοσύνη πώς, μαζί με τον Πατριάρχη Παύλο, βρισκόμασταν στο Βελιγράδι και τελούσαμε τη Λειτουργία κάτω από τις βόμβες, μαζί με τον Πατριάρχη πασών των Ρωσιών Αλέξιο Β΄ – αυτή ήταν πραγματικά αδελφική υποστήριξη και βοήθεια.

Ο Πατριάρχης Παύλος έλεγε: «Αδελφοί και αδελφές, πρέπει πάντα να βαδίζουμε στον δρόμο της αλήθειας και της τιμιότητας, της πίστης και της αρετής, της χριστιανικής ανδρείας, χωρίς μίσος και δίψα για εκδίκηση εναντίον οποιουδήποτε. Το καθήκον μας είναι να είμαστε με προσευχή μετανοίας ταπεινοί ενώπιον του Θεού και ειλικρινείς, ανοιχτοί προς τους ανθρώπους. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να επιλέξει τον τόπο όπου θα γεννηθεί, ή τον λαό στον οποίο ανήκει – αυτό είναι στη δύναμη του Θεού», – ο Σεβασμιώτατος το έλεγε αυτό ιδιαίτερα συχνά στη διάρκεια του πολέμου στο Κοσσυφοπέδιο, του κηρυγμένου και του ακήρυχτου. Ό,τι δημιουργήθηκε στο Κοσσυφοπέδιο και τα Μετόχια, την πνευματική αυτή πατρίδα των Σέρβων, από την εποχή ακόμη του Μεσαίωνα μέχρι και αργότερα, στη Νέα Εποχή, επιδιώκει να καταστρέψει η άθεη ανθρώπινη κακία. Και δεν έχουμε άλλη επιλογή, παρά να ακολουθήσουμε το παράδειγμα του Πατριάρχη Παύλου – να ικετεύουμε τον Παντοδύναμο Θεό για προστασία, για απελευθέρωση από τη σκλαβιά, για την κρίση Του επί των εχθρών μας, για τη μετάλλαξη του μίσους τους προς τους ορθόδοξους Σέρβους σε λογική και φυσιολογική στάση απέναντι στον λαό μας. Αυτό μπορεί να φαίνεται αδύνατο, αλλά ο Θεός είναι παντοδύναμος. Μπορεί να αγγίξει την καρδιά ακόμη και του πιο φοβερού εγκληματία, εδώ βρίσκεται η ελπίδα και η προσδοκία μας.