Οι Θρήνοι του Ιερεμία

Τον 6^ο αιώνα π.Χ. εμφανίζεται το βιβλίο «Θρήνοι Ιερεμίου», ένα προφητικό βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, πικρή μαρτυρία του πολέμου, της καταστροφής της Ιερουσαλήμ και της αιχμαλωσίας του εβραϊκού λαού. Αλλά συνάμα και πηγή ελπίδας ότι αυτά τα βάσανα έχουν νόημα. Δεκαετία του 1950. Ο μεγάλος Ρώσος συνθέτης Ίγκορ Στραβίνσκι γράφει το έργο «Οι Θρήνοι του Ιερεμία», ενσωματώνοντας σε αυτή τη μουσική σύνθεση όλο τον πόνο των τρομερών γεγονότων του 20ού αιώνα στη Ρωσία. Όπως και την ελπίδα ότι αυτά τα βάσανα δεν είναι μάταια.

Ο Ίγκορ Στραβίνσκι

Προφητεία από… συνθέτη

Ο Ίγκορ Φιόντοροβιτς Στραβίνσκι ήταν αναγκασμένος να ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από την πατρίδα του, χωρίς όμως, τυπικά, να είναι εμιγκρέ: βρισκόταν σε περιοδεία όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και απλώς δεν μπόρεσε να επιστρέψει.

Ο Στραβίνσκι συνέθεσε τους «Θρήνους του Ιερεμία» τη δεκαετία του 1950. Αλλά το «εγκυμονούσε» για πολλά χρόνια, οπότε το συγκεκριμένο έτος σύνθεσης δεν λέει τίποτα. Οι «Θρήνοι» είναι η δική του ερμηνεία του 20ού αιώνα: της ρωσικής μετανάστευσης, της παγκόσμιας ιστορίας, της ρωσικής ιστορίας…

Κάθε στροφή των θρήνων ξεκινά με ένα γράμμα του εβραϊκού αλφαβήτου: 22 γράμματα – 22 στροφές σε κάθε κεφάλαιο. Γιατί;

Στη βάση του ορατορίου του βρίσκεται το βιβλικό κείμενο. Στο πρωτότυπο, οι «Θρήνοι Ιερεμίου» γράφτηκαν με ακροστιχίδα: κάθε στροφή ξεκινούσε με ένα γράμμα του εβραϊκού αλφαβήτου: 22 γράμματα – 22 στροφές σε κάθε κεφάλαιο. Στις μεταφράσεις από τα αρχαία εβραϊκά σε άλλες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων και των σλαβονικών, αυτή η αρχή δεν μπορούσε να τηρηθεί, και γι' αυτό στην αρχή κάθε στίχου απλώς έβαζαν το όνομα του αντίστοιχου γράμματος: αλέφ, μπέτ, γκίμελ…

Το μυστήριο του εβραϊκού αλφαβήτου

Η συγγραφή με ακροστιχίδες είναι μια πολύ δύσκολη τεχνική. Γιατί ο Ιερεμίας ασχολείται με τέτοια εκλεπτυσμένη λογοτεχνική δημιουργία; Έχει συμβεί εθνική καταστροφή, οι εχθροί κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ, ο Ναός καταστράφηκε, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού αιχμαλωτίστηκε… Ο Ιερεμίας θρηνεί για την τραγωδία του εβραϊκού λαού και, ξαφνικά, εμπνεύστηκε τέτοιες ασκήσεις στην καλλιέργεια του λόγου.

Ας προσέξουμε δύο σημεία. Οι σύγχρονοι του Ιερεμία γνώριζαν τη μετανοητική ρήση: «Αμάρτησα από το αλέφ έως το ταβ». Το αλέφ είναι το πρώτο γράμμα του εβραϊκού αλφαβήτου· το ταβ είναι το τελευταίο. «Από το αλέφ έως το ταβ» είναι το ίδιο με το «από το άλφα έως το ωμέγα». Δηλαδή, έχω παραβιάσει ό,τι ήταν δυνατόν, όλα τα γράμματα του νόμου.

Υπάρχει όμως και ένα βαθύτερο επίπεδο στην αλφαβητική δομή των Θρήνων. Πώς προέκυψε το αλφάβητο; Η διαδεδομένη εκδοχή είναι η εξής: στη βάση του βρίσκεται το ελληνικό αλφάβητο, το οποίο έφτασε στους Έλληνες από τους Φοίνικες. Όταν οι αρχαιολόγοι έκαναν ανασκαφές στη φοινικική πόλη Ουγκαρίτ, βρήκαν εκεί τα πρώτα μνημεία γραμμένα σε αυτό το αλφάβητο.

Όμως, οι σύγχρονοι γλωσσολόγοι έχουν προτείνει μια διαφορετική εκδοχή: ότι στη βάση του βρίσκεται το εβραϊκό αλφάβητο. Διότι, για παράδειγμα, στην ελληνική γλώσσα οι ονομασίες των γραμμάτων «άλφα», «βήτα», «γάμμα» δεν σημαίνουν τίποτα – είναι κενοί συνδυασμοί ήχων. Στην εβραϊκή γλώσσα, όμως, είναι λέξεις-έννοιες – μια ανάμνηση των αιγυπτιακών ιερογλυφικών – κάθε γράμμα είναι ένα συγκεκριμένο σύμβολο. Το «αλέφ» σημαίνει «ταύρος», το «γκίμελ» – «καμήλα» (αυτό το γράμμα είναι σαν να έχει «καμπούρα»), το «μπέτ» σημαίνει «σπίτι»… Δηλαδή, όλα τα γράμματα του εβραϊκού αλφαβήτου φέρουν σημασιολογικό φορτίο.

Ο χρόνος εμφάνισης του αλφαβήτου συμπίπτει περίπου με την έξοδο από τη γη της Αιγύπτου. Και εδώ προκύπτει το ερώτημα: μπορούμε να υποθέσουμε πότε ακριβώς εμφανίστηκε η πρώτη καταγραφή του αλφάβητου; Ναι. Στις πλάκες της Διαθήκης! Ο Κύριος έχει γράψει με το χέρι Του τα πρώτα γράμματα πάνω στην πέτρα.

Στην Αίγυπτο, οι μορφωμένοι Εβραίοι χρησιμοποιούσαν, φυσικά, ιερογλυφικά – την αιγυπτιακή γραφή. Αλλά τα ιερογλυφικά δεν ήταν γραφή για όλους. Ίσως ο απλός λαός και να τα καταλάβαινε, αλλά δεν ήταν γραφή για την καθημερινή ζωή, για τις καθημερινές ανάγκες. Άλλωστε, η ιερογλυφική γραφή είναι μια σύνθετη επιστήμη. Καταλαμβάνει επίσης πολύ χώρο: το να γράψει κανείς ένα βιβλίο χρησιμοποιώντας ιερογλυφικά ήταν πολύ δύσκολο. Όταν χτίζονταν τάφοι για τους Φαραώ, τους πλούσιους και τους ευγενείς, χαράζονταν πάνω τους, γραμμένα με όμορφο τρόπο, επιγραφές, και αυτή ήταν μια επίπονη και μακρά διαδικασία.

Η ιερογλυφική γραφή δεν ήταν και πολύ βολική, ειδικά για έναν λαό που περιπλανιόταν στην έρημο. Γι’ αυτό και ο Κύριος έδωσε στους ανθρώπους το αλφάβητο. Άλλωστε, είναι πολύ πιο γρήγορο να γράψεις κάτι με γράμματα παρά με σύμβολα. Το αλφάβητο καθιστά επίσης την ανάγνωση προσιτή. Κάθε παιδί μπορεί να μάθει να το χρησιμοποιεί από πολύ μικρή ηλικία. Ήταν, λοιπόν, μια μορφή επανάστασης. Ίσως γι' αυτό δεν υπήρχαν βιβλία πριν από τον Μωυσή, επειδή δεν υπήρχε αλφάβητο. Ο Ιώβ, ο οποίος ήταν συνομήλικος του Μωυσή (ή λίγο μεγαλύτερος: σύμφωνα με σχόλια στο σλαβικό βιβλίο του Ιώβ, ήταν ο πέμπτος από τον Αβραάμ), γράφει: «τίς γὰρ ἂν δοίη γραφῆναι τὰ ρήματά μου, τεθῆναι δὲ αὐτὰ ἐν βιβλίῳ εἰς τὸν αἰῶνα; ἐν γραφείῳ σιδηρῷ καὶ μολίβῳ ἢ ἐν πέτραις ἐγγλυφῆναι;». Το πρώτο βιβλίο θα το γράψει – ακριβώς αυτό, θα γράψει – ο Μωυσής, επειδή λαμβάνει από τον Κύριο εργαλείο για αυτόν τον σκοπό – το αλφάβητο.

Φωτογραφία: Β. Χοντακόβ / Expo.Pravoslavie.Ru

Αλλά αυτό που είναι ακόμη πιο σημαντικό από την απλότητα και την προσβασιμότητα είναι ότι το αλφάβητο είναι διεθνές. Ας πούμε, είναι αμφίβολο εάν τα ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού στην Αίγυπτο μπορούσαν να διαβάζουν τις σουμερικές ή τις ακκαδικές επιγραφές, και, αντίστροφα, είναι αμφίβολο εάν κάποιος από τους άλλους λαούς μπορούσε να διαβάζει τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά. Όλη η γραπτή κουλτούρα ενός λαού παρέμενε εντός αυτού και πολύ συχνά εντός της ιερατικής, μορφωμένης τάξης. Το αλφάβητο, όμως, έγινε η βάση της γραφής για πολλούς λαούς: το φοινικικό, το ελληνικό, το ρωμαϊκό, το αραβικό, το γεωργιανό, το αρμενικό, το κυριλλικό – όλα αυτά τα αλφάβητα έχουν τις ρίζες τους στο εβραϊκό.

«Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη»

Στην εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, ο εβραϊκός λαός ήταν ένας λαός-ιερέας. Η εκλεκτότητα του Ισραήλ δεν συνίστατο στο ότι ήταν καλύτερος λαός από όλους (βέβαια, οι σοφοί άνθρωποι δεν το εκλάμβαναν έτσι· αντίθετα, κατανοούσαν ότι έπρεπε να τους υπηρετούν όλους). Η αποστολή του ήταν η λατρεία του Θεού και η υπηρεσία προς τους ανθρώπους. Ο Ισραήλ έπρεπε τελικά να τους οδηγήσει όλους στη Βασιλεία του Θεού – αυτή ήταν η αποστολή του στη γη ως λαού. Και για αυτό ο Κύριος δίνει ένα τέτοιο εργαλείο όπως το αλφάβητο, ώστε ο λόγος του Θεού να μεταφερθεί σε όλους τους λαούς του κόσμου. Έτσι και έγινε.

Ο Κύριος δίνει ένα τέτοιο εργαλείο όπως το αλφάβητο, ώστε ο λόγος του Θεού να μεταφερθεί σε όλους τους λαούς του κόσμου

Ο Ισραήλ αρχικά τα πήγαινε καλά με την αποστολή που του είχε ανατεθεί. Ιδιαίτερα κατά τη «χρυσή εποχή» του, επί του Δαβίδ και του Σολομώντα, τότε που όλοι οι ηγέτες του κόσμου πήγαιναν σε αυτούς για να διδαχθούν σοφία. Δεν πήγαιναν όμως για την προσωπική τους σοφία, για το πώς ο Σολομών ήξερε να υπολογίζει κάτι περίπλοκο, να βρίσκει κοινή γλώσσα με τον κόσμο των ζώων, να κυβερνά το κράτος, αν και αυτό ήταν πολύ χρήσιμο να το μάθουν, αλλά πρώτα απ' όλα, φυσικά, για να τον ρωτήσουν για τον Θεό. Όπως και η βασίλισσα του Σαβά, που ήρθε για να διδαχθεί την αληθινή σοφία.

Και να που, όταν ο Ιερεμίας θρηνεί με αυτόν τον παράξενο τρόπο, υπενθυμίζει στον εβραϊκό λαό το εκπληκτικό θαύμα που του έχει δοθεί: το αλφάβητο. Λέει: Τώρα βρίσκεστε σε κατάσταση σκλαβιάς, ντυμένοι με κουρέλια, δεν είστε πια όπως την εποχή του βασιλιά Δαβίδ και του βασιλιά Σολομώντα, αλλά ο Κύριος το επέτρεψε αυτό, επειδή θα διασπαρθείτε, θα διασκορπιστείτε σε όλους τους πολιτισμούς.

Θρήνοι Ιερεμίου του Μιχαήλ Αγγέλου

Ο Ιερεμίας λέει στον λαό του: «Θα πάρετε μαζί σας το θαύμα του Θεού μας· εσείς, ως δούλοι, πρόσφυγες, άστεγοι περιπλανώμενοι, θα πάτε να δοξάσετε τον Θεό. Χαρείτε!» Όπως λέει ο Ιερεμίας στην προφητεία του, η θλίψη των Εβραίων δεν θα διαρκέσει πολύ, σε 70 χρόνια θα τελειώσει η αιχμαλωσία. Γι' αυτό ο θρήνος του είναι ταυτόχρονα παρηγοριά και εξήγηση γιατί συνέβησαν όλα αυτά. «Ως λαός, χάσατε την αποστολή σας, πάψατε να είστε παράδειγμα για όλο τον κόσμο», λέει ο προφήτης. «Ο ναός του Θεού, τον οποίο ο Κύριος άφησε να καταστρέψουν οι εχθροί, σταμάτησε να φέρνει φως στον κόσμο εξαιτίας σας. Αλλά εξακολουθείτε να έχετε μια ευκαιρία. Πηγαίνετε και διδάξτε σε όλους τους λαούς την πίστη στον ένα Θεό».

Ο Στραβίνσκι με τον ίδιο τρόπο νοηματοδότησε το φαινόμενο της ρωσικής μετανάστευσης. Και πράγματι, όταν καταστράφηκε η «Ιερουσαλήμ μας», οι Ρώσοι κατάφεραν να κάνουν αυτό που δεν είχαν καταφέρει μέχρι τότε. Πάντα θέλαμε να εισβάλλουμε κάπου με σπαθιά και άλογα, αλλά εδώ… Οι Ρώσοι, αφού βρέθηκαν στο εξωτερικό ως μετανάστες, άρχισαν να συγκεντρώνονται γύρω από τους ναούς. Αυτές ήταν «μικρές Πατρίδες». Και ο κόσμος ξαφνικά ανακάλυψε ότι υπάρχει η Ορθοδοξία, την πρόσεξε, ενδιαφέρθηκε γι' αυτήν.

Διότι προηγουμένως η Ορθοδοξία θεωρούνταν κάτι απομονωμένο, οπισθοδρομικό, σαν μια αίρεση. Εκτός από τους ειδικούς στη θρησκειολογία, κανείς δεν ενδιαφερόταν γι' αυτήν. Και ξαφνικά ο κόσμος είδε την ομορφιά της Ορθοδοξίας! Φυσικά, αυτό δεν συνέβη αμέσως. Αλλά σήμερα το ενδιαφέρον για την Ορθοδοξία έχει φτάσει σε τέτοιο επίπεδο, που ήδη ο Πάπας Ρώμης λέει: «Πρέπει να μελετήσουμε πολύ σοβαρά την εμπειρία που διατήρησε η Ανατολική Εκκλησία», – δεν μεταφέρω κατά λέξη τη σκέψη του, αλλά μιλούσε γι' αυτό.

Το έργο «Οι Θρήνοι του Ιερεμία» του Στραβίνσκι αποτέλεσε παρηγοριά για τους Ρώσους πιστούς· ο Ιγκόρ Φιόντοροβιτς με αυτό το έργο σαν να λέει: η μετανάστευση, η σοβιετική εξουσία είναι η βαβυλωνιακή αιχμαλωσία, η Εκκλησία του Χριστού – το Νέο Ισραήλ – επαναλαμβάνει την ιστορία του Παλαιού Ισραήλ. Και σε 70 χρόνια, όπως κάποτε αποκαταστάθηκε ο Ναός της Ιερουσαλήμ, έτσι θα αποκατασταθεί και ο Ναός της Ρωσικής Εκκλησίας.

Δεν ήταν μόνο ο Στραβίνσκι που σκεφτόταν έτσι, πολλοί συγγραφείς, ποιητές, εκκλησιαστικοί παράγοντες περίμεναν το τέλος της σοβιετικής αιχμαλωσίας. Αλλά παρόλα αυτά αυτό συνέβη απροσδόκητα: η άδεια που δόθηκε στην Εκκλησία να γιορτάσει ανοιχτά την επέτειο των 1000 ετών από το Βάπτισμα των Ρως ήταν κάτι το απίστευτο, ένα θαύμα! Αν και το περίμεναν, περίμεναν να τελειώσει ο εφιάλτης της αθεΐας πάνω στη γη μας – μετά από 70 χρόνια.