Στο δρόμο προς την Εμμαούς: τι να κάνεις όταν χάνεις την πίστη σου στον Θεό

Βρίσκουμε τον απόστολο Κλεόπα και τον ανώνυμο σύντροφό του (η εκκλησιαστική παράδοση τον συνδέει με τον απόστολο Λουκά) στο δρόμο από την Ιερουσαλήμ προς το γειτονικό χωριό Εμμαούς, όπου κατευθύνθηκαν λίγο μετά τη σταύρωση του Δασκάλου τους. Και οι δύο απόστολοι είναι απογοητευμένοι. Η πίστη τους έχει υποστεί πλήγμα. Γιατί; Η απάντηση κρύβεται στην επιφύλαξη που εκφράζουν οι ταξιδιώτες, καθώς αφηγούνται την ιστορία της σύλληψης και του θανάτου του Ιησού: «…ἡμεῖς δὲ ἠλπίζομεν…» (Λκ. 24:21). Η ελπίδα δεν εκπληρώθηκε.

Η εικόνα του κόσμου, σύμφωνα με την οποία ο Μεσσίας τους θα ανέτρεπε την εξουσία των Ρωμαίων, θα απελευθέρωνε το Ισραήλ και θα αποκαθιστούσε την παλιά του δύναμη, κατέρρευσε. Αντ’ αυτού, είδαν την ήττα, τη σταύρωση και το θάνατο. Ακριβώς λόγω της αναντιστοιχίας ανάμεσα στην προσδοκία και την πραγματικότητα, η πίστη τους βιώνει κρίση.

Το συγκεκριμένο σημείο συχνά παραμένει αδιευκρίνιστο, μολονότι είναι πολύ σημαντικό. Συχνά ο άνθρωπος πιστεύει ότι η πίστη του κλονίζεται εξαιτίας κάποιου γεγονότος. Για παράδειγμα, άκουσε για σκανδαλώδεις πτυχές στη ζωή του κλήρου και αυτό ήταν σοβαρός λόγος για να αποχωρήσει από την Εκκλησία. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή η είδηση απλώς ήταν αφορμή της αποχώρησής του. Ο πραγματικός λόγος για την αποχώρησή του ήταν η αδυναμία του να εντάξει το συμβάν στο προηγούμενο πλαίσιο, όπου οι κληρικοί θεωρούνται εκ των προτέρων άγιοι άνθρωποι. Και αν, βέβαια, δεν είναι άγιοι, τότε τι είδους Εκκλησία είναι αυτή και τι είδους Θεός είναι αυτός που ανέχεται κάτι τέτοιο; Η κρίση της πίστης προκύπτει όταν καταρρέει η συνήθης ερμηνεία των γεγονότων. Πέρα από αυτό, τις περισσότερες φορές αυτή η ερμηνεία δεν βασίζεται στην πραγματικότητα, αλλά στη φαντασία του ίδιου του ανθρώπου, η οποία δεν ανταποκρίνεται καθόλου στην πραγματικότητα. Η εικόνα του Μεσσία, που κυριαρχούσε στη συνείδηση των αποστόλων, ήταν δική τους επινόηση. Δεν είχε καμία σχέση με τον πραγματικό Χριστό και αυτή βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση με τις προφητείες για τον Σωτήρα.

Οι απόστολοι, ωστόσο, δεν εγκλωβίζονται στις δικές τους αντιλήψεις. Καθ’ οδόν αυτοί μιλούσαν μεταξύ τους και συζητούσαν (βλ.Λκ. 24:14–15). Τι άλλο είναι αυτό, παρά μια προσπάθεια να κατανοήσουν, να ερμηνεύσουν όσα συνέβησαν και, ίσως, ως αποτέλεσμα αυτού, να τα δουν όλα αυτά από μια διαφορετική οπτική γωνία; Οι ταξιδιώτες δεν κρύβουν την απορία τους. Ακριβώς εκείνη τη στιγμή ο Χριστός τους πλησιάζει, αλλά αυτοί… δεν Τον αναγνωρίζουν. Αυτή είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές και εκπληκτικές λεπτομέρειες της ιστορίας. Ο Θεός βρίσκεται δίπλα τους, τους απευθύνεται, αλλά αυτοί δεν Τον αναγνωρίζουν! Αυτό αποδίδει με μεγάλη ακρίβεια την κατάσταση της κρίσης της πίστης: ο Θεός δεν εξαφανίζεται ούτε απομακρύνεται από τον άνθρωπο. Απλώς, ο άνθρωπος χάνει την ικανότητα να Τον βλέπει. Συνεχίζει να ζει, να μιλά, να σκέφτεται, αλλά δεν αντιλαμβάνεται Εκείνον που εξακολουθεί να βρίσκεται δίπλα του.

Ο δρόμος προς την Εμμαούς. Λέλιο Όρσι, 1565-75

Ο Χριστός επισημαίνει στους αποστόλους το λάθος τους και αρχίζει να εξηγεί τις Γραφές, συνθέτοντας τις διάσπαρτες προφητείες για τον Μεσσία σε μια νέα εικόνα, αυτή τη φορά μια εικόνα αυθεντική, πραγματική, βασισμένη στην ακριβή αντιστοιχία κειμένων και γεγονότων. Αυτή είναι σημείο αρχής: το νόημα δεν επανέρχεται μέσω της άρνησης του γεγονότος που συνέβη και που αποτέλεσε τον καταλύτη της κρίσης, αλλά επανέρχεται μέσω της επανερμηνείας του. Το γεγονός παραμένει το ίδιο, αλλά η θέασή του αλλάζει.

Σε συνέχεια του παραπάνω υποθετικού παραδείγματος αναφορικά με έναν άνθρωπο που απομακρύνθηκε από την Εκκλησία λόγω της ανάρμοστης συμπεριφοράς του κλήρου, για να κατανοήσουμε καλύτερα τι εννοούμε, ας θυμηθούμε μία από τις πρώτες νουβέλες του «Δεκαήμερου»* (*ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το «Δεκαήμερον» είναι μια συλλογή εκατό ιστοριών, που γράφτηκε από τον Τζιοβάνι Μποκάτσο, περίπου τη δεκαετία του 1350. Θεωρείται ένα από τα εμβληματικά έργα της Πρώιμης Αναγέννησης). Σε αυτήν αφηγείται την ιστορία ενός ιουδαίου εμπόρου από το Παρίσι, ονόματι Αβραάμ. Ο χριστιανός φίλος του, ο Τζιαννόττο, προσπαθούσε να τον πείσει για μεγάλο χρονικό διάστημα να ασπαστεί τον χριστιανισμό. Τελικά, ο Αβραάμ είπε ότι πρώτα θα ήθελε να πάει στη Ρώμη για να δει με τα ίδια του τα μάτια τη ζωή του Πάπα και του κλήρου. Στη Ρώμη αν και διαπίστωσε ακολασία, απληστία, σιμωνία, μέθη και πλήρη ηθική παρακμή, όταν επέστρεψε, δήλωσε απροσδόκητα ότι ήταν έτοιμος να βαπτιστεί. Ο Τζιαννόττο έμεινε έκθαμβος: άλλωστε, ο Αβραάμ είχε δει ακριβώς αυτά που, κανονικά θα τον απομάκρυναν από την Εκκλησία. Ο Αβραάμ, όμως, μίλησε για το θέμα με τα ακόλουθα λόγια: αν με τέτοιο κλήρο η χριστιανική πίστη όχι μόνο δεν χάθηκε, αλλά εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο, αυτό σημαίνει ότι δεν την στηρίζει ανθρώπινη δύναμη, αλλά ο ίδιος ο Θεός. Μετά από αυτό, βαπτίστηκε.

Η επιστροφή του αυθεντικού νοήματος απαιτεί χρόνο και επίπονη εσωτερική εργασία. Σε συνδυασμό με αυτό, όταν η διανοητική διαδικασία συντελείται με αυθεντική επιθυμία να κατανοήσουμε και να διασαφηνίσουμε τα πράγματα, αυτό πυροδοτεί αναπόφευκτα μια διεργασία πνευματικής αλλαγής και αναγνώρισης. Αργότερα, οι μαθητές θα πουν: «οὐχὶ ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν ἡμῖν, ὡς ἐλάλει ἡμῖν ἐν τῇ ὁδῷ καὶ ὡς διήνοιγεν ἡμῖν τὰς γραφάς;» (Λκ. 24:32).

Οι προσπάθειές τους να κατανοήσουν και να ανανοηματοδοτήσουν τα πράγματα, όταν συνοδεύονται από εσωτερική πνευματική ανταπόκριση, έχουν ως τελικό αποτέλεσμα την αναγνώριση, η οποία συντελείται στη διάρκεια του κοινού γεύματος με τον Ιησού, την ώρα της κλάσης του άρτου. Οι Απόστολοι εισέρχονται στον χώρο της εμπειρίας που συνδέεται με τη συγκεκριμένη πράξη. Από αυτό διαπιστώνουμε ότι η διανοητική κατανόηση και η πνευματική κίνηση προϋποθέτουν απαραιτήτως εμπειρία ζωής με τον Θεό. Είναι ευρέως γνωστή η δημοφιλής φράση του coaching: αν θέλεις να γίνεις πλούσιος, σκέψου, αισθάνσου και συμπεριφέρσου ως πλούσιος. Παρά το αμφιλεγόμενο μιας τέτοιας προσέγγισης, αυτή μπορεί να εφαρμοστεί, με σχετική αναπροσαρμογή, και στο θέμα μας. Η υπέρβαση της κρίσης της πίστης προϋποθέτει την πλήρη εμπλοκή του ανθρώπου στη διαδικασία, όχι μόνο σε διανοητικό και πνευματικό επίπεδο, αλλά και σε σωματικό όσο και σε επίπεδο συμπεριφοράς: με τη συμμετοχή στις ιερές ακολουθίες, τη νηστεία, τη βοήθειας προς τον πλησίον και με άλλους τρόπους που συνδέονται με συγκεκριμένες πράξεις.

Η ευαγγελική διήγηση τελειώνει με τους μαθητές, που έχουν φύγει από την Ιερουσαλήμ, να γυρίζουν πίσω, στο σημείο όπου είχε καταρρεύσει η πίστη τους. Το γεγονός που προκάλεσε την κρίση δεν ακυρώνεται. Απλώς, αλλάζει η στάση τους απέναντί του, και στη συνέχεια αλλάζει σιγά-σιγά και η ίδια η ζωή. Η επιστροφή της πίστης είναι πάντα ένας δρόμος, μια διαδικασία στην οποία ο άνθρωπος συμμετέχει σε όλα τα επίπεδα της ύπαρξής του – στο διανοητικό, στο πνευματικό και στο σωματικό. Μόνο έτσι μπορεί ο άνθρωπος να ανακτήσει ή να αποκτήσει για πρώτη φορά την ικανότητα να βλέπει τον Θεό να βαδίζει δίπλα του στον ίδιο δρόμο.