«Χαριτωμένο αγγελούδι» ή «πύρινη φλόγα»;

Με ποια μορφή εμφανίζονταν οι άγγελοι στους δίκαιους της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης; Πώς είναι σωστό να απεικονίζουμε τους αγγέλους και ποια πρέπει να είναι η στάση μας απέναντί τους; Είναι αθώες οι απεικονίσεις των «αγγελουδιών» με τη μορφή βρεφών με φτερά; Με αυτά τα ερωτήματα καταπιάνεται στοχαστικά στην ομιλία του ο αρχιμανδρίτης Αβραάμ, πνευματικός της Ιεράς Μονής Αγίου Αλεξάνδρου Νέβσκι του Νέου Τίχβιν (Αικατερίνμπουργκ).

Λευκός άγγελος. Ιερά Μονή Μιλέσεβα, Σερβία

Σήμερα, αδελφοί και αδελφές, θα μιλήσουμε για τους αγγέλους. Αν και λίγα πράγματα μας έχουν αποκαλυφθεί γι’ αυτούς, ωστόσο, βασιζόμενοι στην Αγία Γραφή, μπορούμε να διαμορφώσουμε μια ορθή εικόνα για τη φύση αυτών των όντων και να υιοθετούμε απέναντί τους την ορθή, ευλαβική στάση.

Αρχικά, ας παραθέσουμε ένα απόσπασμα από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Όταν οι μυροφόρες έφτασαν στον τάφο του Κυρίου, εμφανίστηκε μπροστά τους ένας άγγελος και τους ανακοίνωσε την ανάσταση του Χριστού. Η εμφάνισή τους ήταν: «ἦν δὲ ἡ ἰδέα αὐτοῦ ὡς ἀστραπὴ καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡσεὶ χιών» (Μτ. 28, 3). Τέτοια όψη έχουν οι άγγελοι, όταν εμφανίζονται στη δόξα τους. Μερικές φορές, όταν προσαρμόζονται στην αδυναμία του ανθρώπου και θέλουν να τους προσφέρουν όφελος, οι άγγελοι αποκρύπτουν τη δόξα τους. Έτσι, ο αρχάγγελος Ραφαήλ εμφανίστηκε στον Τωβία με τη μορφή νεαρού άνδρα και τον συνόδευσε ως υπηρέτης. Όταν όμως οι άγγελοι εμφανίζονται στο ανθρώπινο βλέμμα με εκείνη τη Θεία δόξα που έχει η φύση τους, η όψη τους γίνεται ένα εξαίσιο θέαμα. «Η όψη του ήταν σαν αστραπή, και τα ρούχα του ολόλευκα σαν το χιόνι» (Μτ. 28, 3). Στην Ιουδαία το χιόνι πέφτει εξαιρετικά σπάνια και λιώνει πολύ γρήγορα, γι’ αυτό δεν προλαβαίνει να σκουρύνει και είναι εκτυφλωτικά λευκό, ακτινοβολώντας λευκότητα. Και με τις λέξεις «ολόλευκο σαν το χιόνι» ο ευαγγελιστής εννοεί μια ασυνήθιστη, υπερφυσική απόχρωση του λευκού. Ποια είναι η αντίδραση των απλών αμαρτωλών ανθρώπων σε μια τέτοια εμφάνιση ενός αγγέλου; «Ἀπὸ δὲ τοῦ φόβου αὐτοῦ ἐσείσθησαν οἱ τηροῦντες καὶ ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί» (Μτ. 28, 4). Ο άγγελος όμως, απευθυνόμενος στις γυναίκες, είπε: «μὴ φοβεῖσθε» (Μτ. 28, 5). Όπως φαίνεται, τρόμαξαν και οι μυροφόρες, αν και ήταν δίκαιες, άγιες και αγαπούσαν ειλικρινά τον Κύριο. Όσο για εκείνους που είχαν εχθρική στάση απέναντι στον Κύριο, τους κατέλαβε τέτοιος τρόμος, ώστε να πέσουν νεκροί. Στις εικόνες που απεικονίζουν αυτό το γεγονός, οι φρουροί παρουσιάζονται ακριβώς έτσι: είναι πεσμένοι στο έδαφος και παραλυμένοι από το φόβο. Έτσι αντιλαμβάνεται την εμφάνιση των αγγέλων ο αδύναμος άνθρωπος, ιδιαίτερα ο αμαρτωλός άνθρωπος.

Στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο αναφέρεται ότι οι μυροφόρες ήρθαν στον τάφο του Κυρίου και «εἶδον νεανίσκον καθήμενον ἐν τοῖς δεξιοῖς, περιβεβλημένον στολὴν λευκήν, καὶ ἐξεθαμβήθησαν» (Μκ. 16, 5). Ο άγγελος εμφανίστηκε με τη μορφή νεαρού άνδρα και, πιθανώς, δεν είχε φτερά, με τα οποία συνήθως απεικονίζονται οι άγγελοι στις εικόνες. Παρ’ όλα αυτά στην εμφάνισή του, στην ατμόσφαιρα που τον περιέβαλε, υπήρχε κάτι που προκάλεσε δέος στις γυναίκες.

Στις εικόνες που απεικονίζουν αυτό το γεγονός, οι φρουροί παρουσιάζονται πεσμένοι στο έδαφος και παραλυμένοι από το φόβο

Και τώρα ας διαβάσουμε από την Παλαιά Διαθήκη για την εμφάνιση των αγγέλων στον προφήτη Ιεζεκιήλ. Όλα αυτά τα αποσπάσματα από την Αγία Γραφή σας είναι γνωστά, αλλά, όταν συγκεντρωθούν όλα μαζί, προκαλούν ιδιαίτερα έντονη εντύπωση. Δείχνουν πώς πρέπει να εκφράζεται η ευλάβειά μας απέναντι στους αγγέλους. Θα παραθέσω ένα εκτενές απόσπασμα, αλλά πιστεύω ότι η Αγία Γραφή είναι τόσο ενδιαφέρουσα, ώστε η ανάγνωσή της προσφέρει σε κάθε γνήσιο χριστιανό ευχαρίστηση και πνευματική απόλαυση, και όχι ανία.

Ο Προφήτης Ιεζεκιήλ λέει: «Και είδα να έρχεται από τον βορρά μια ανεμοθύελλα, που έφερνε μαζί της ένα μεγάλο σύννεφο. Αυτό φεγγοβολούσε ολόγυρα και πετούσε φωτιές, ενώ στο κέντρο του φαινόταν να ακτινοβολεί κάτι σαν πυρακτωμένο κεχριμπάρι. Μέσα σ’αυτό υπήρχε κάτι που έμοιαζε με τέσσερα όντα, κι αυτά είχαν την εξής μορφή: έμοιαζαν με άνθρωπο, αλλά το καθένα είχε τέσσερα πρόσωπα και τέσσερα φτερά. Τα σκέλη τους ήταν ίσια, τα πόδια τους καλύπτονταν με πούπουλα και σπινθηροβολούσαν σαν αστραφτερός χαλκός, ενώ τα φτερά τους ήταν ελαφριά. Κάτω από καθένα από τα τέσσερα φτερά τους είχαν και ένα ανθρώπινο χέρι. Τα πρόσωπα αυτών των τεσσάρων όντων δεν άλλαζαν κατεύθυνση καθώς αυτά περπατούσαν, αλλά το καθένα βάδιζε προς την κατεύθυνση που κοιτούσε το πρόσωπό του. Όσο για την όψη των προσώπων τους, το καθένα από τα τέσσερα είχε από μπροστά τη μορφή ανθρώπου, από δεξιά τη μορφή λιονταριού, από αριστερά τη μορφή μοσχαριού και από πίσω τη μορφή αετού. Τα φτερά τους ήταν ανοιγμένα πάνω και από τα τέσσερα· το καθένα είχε δύο, που ενώνονταν μεταξύ τους, ενώ άλλα δύο κάλυπταν το σώμα τους. Και το καθένα βάδιζε κατευθείαν μπροστά του. Πήγαιναν εκεί που πήγαινε ο άνεμος και δεν γύριζαν πίσω. Ανάμεσα στα όντα φαινόταν κάτι σαν κάρβουνα που καίγονταν κι έβγαζαν φλόγα, ή σαν πυρσοί που περιστρέφονταν ανάμεσα στα όντα και έβγαζαν μια εκτυφλωτική φωτιά κι από μέσα της πετιούνταν αστραπές»*.

Μας είναι αδύνατο να καταλάβουμε τι ένιωθε εκείνη τη στιγμή ο προφήτης Ιεζεκιήλ. Τι ευλαβικό δέος πρέπει να είχε καταλάβει αυτόν τον άνθρωπο, που έβλεπε το ακατανόητο, το τρομακτικό όραμα των αγγέλων, που τους είδε όπως ήταν στην πραγματικότητα!

Αναγκαζόμαστε να διαπιστώνουμε ότι οι άγγελοι απεικονίζονται με ανάρμοστο τρόπο, ουσιαστικά με τρόπο βλάσφημο

Εν τω μεταξύ, σήμερα αναγκαζόμαστε να διαπιστώνουμε ότι οι άγγελοι, αυτά τα άγια, ουράνια όντα, απεικονίζονται με τρόπο που δεν τους αρμόζει, ουσιαστικά με τρόπο βλάσφημο. Αναφέρομαι στην πρακτική απεικόνισης των αγγέλων ως βρεφών με φτερά. Κοιτάζοντάς τους, ακόμη και οι πιστοί συγκινούνται: «Τι χαριτωμένος άγγελος!» Στην πραγματικότητα, ο άγγελος δεν είναι κάποιο «χαριτωμένο αγγελούδι». Άγγελος είναι αυτός που εμφανίστηκε στο μυστηριώδες όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ. Άγγελος είναι αυτός του οποίου, σύμφωνα με την περιγραφή του αποστόλου Ματθαίου, το πρόσωπο λάμπει σαν αστραπή. Φανταστείτε έναν άνθρωπο του οποίου το πρόσωπο να λάμπει σαν αστραπή. Πιθανότατα θα λιποθυμούσατε, αν βλέπατε κάτι τέτοιο. Αυτά τα υψηλά, άγια όντα τα απεικονίζουμε ως χαριτωμένα βρεφάκια με φτερά, συγκινούμαστε με αυτό και θεωρούμε ότι πρόκειται για απόλυτα χριστιανικά συναισθήματα. Κυκλοφορούν ευρέως κάθε είδους ευχετήριες κάρτες με τέτοιες εικόνες, καθώς και παρόμοια αναμνηστικά. Και σε εμάς τους ίδιους αρέσει αυτό, και τα χαρίζουμε στα παιδιά, με αποτέλεσμα να τους προτείνουμε μια λανθασμένη, βλάσφημη αντίληψη για τους αγγέλους.

Από πού προήλθαν αυτές οι απεικονίσεις; Μας ήρθαν από τη Δύση. Όταν η χάρη του Θεού εγκατέλειψε τους δυτικούς χριστιανούς, τότε άρχισε σταδιακά η παρακμή της πρώην χριστιανικής κοινωνίας. Πολλοί άρχισαν να αναζητούν άλλα ιδανικά, εκτός της χριστιανικής παράδοσης. Οι δυτικοί καλλιτέχνες άρχισαν να απεικονίζουν τον Σωτήρα, τη Θεοτόκο και τους αγίους με τέτοιο τρόπο, ώστε αυτές οι εικόνες να μην προκαλούν γνήσια χριστιανικά συναισθήματα: ευλάβεια, προσευχή, φόβο του Θεού, αληθινή κατάνυξη. Αντίθετα, οδηγούν σε ψεύτικο, αισθησιακό ενθουσιασμό. Έτσι, οι δυτικοί ζωγράφοι, τον Εσταυρωμένο Χριστό, μη γνωρίζοντας πώς να Τον απεικονίσουν ως Υιό του Θεού που εξιλεώνει τις αμαρτίες του κόσμου, Τον απεικόνιζαν ως πάσχοντα άνθρωπο, ο οποίος πεθαίνει με βάσανα πάνω στο Σταυρό. Την Θεοτόκο την απεικόνιζαν ως μια συνηθισμένη όμορφη γυναίκα. Συχνά ζωγράφιζαν την Παναγία έχοντας ως μοντέλο κάποια όμορφη πόρνη, κάτι που αποτελεί το αποκορύφωμα της βλασφημίας και ατιμίας του ανθρώπου. Τους αγγέλους δεν τους απεικόνιζαν ως τρομερά, μεγαλοπρεπή, υπερφυσικά όντα, αλλά με τη μορφή παιδιών.

Από πού προήλθε λοιπόν ακριβώς αυτή η απεικόνιση των αγγέλων; Οι αρχαίοι ειδωλολάτρες λάτρευαν μια θεότητα με το όνομα Κουπιδόν, την οποία απεικόνιζαν ως αγόρι με φτερά. Αυτό το πλάσμα ήταν γιος της θεάς του έρωτα, ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, της πορνείας, της Αφροδίτης, ή της Βένους, όπως την αποκαλούσαν οι αρχαίοι Ρωμαίοι. Σύμφωνα με τις αντιλήψεις των αρχαίων ειδωλολατρών, το Κουπιδόν, με τη μορφή ενός παχουλού φτερωτού βρέφους – «αγγελούδι», όπως θα λέγαμε σήμερα – πετούσε κρατώντας χρυσό τόξο και βέλη, τα οποία εκτόξευε στους ανθρώπους, πυροδοτώντας μέσα τους το πάθος της πορνείας, ή τον έρωτα, όπως λένε ορισμένοι, επιθυμώντας να καλύψουν αυτό το χαμηλό συναίσθημα με μια ευπρεπή λέξη. Και έτσι οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης άρχισαν να απεικονίζουν τα Κουπιδόν αντί για αγγέλους.

Αυτή η διαστρεβλωμένη στάση απέναντι στα πνευματικά θέματα προέκυψε λόγω της απομάκρυνσης από τα χριστιανικά ιδανικά. Οι άνθρωποι ήθελαν να αντικαταστήσουν τα χαμένα, και πλέον ξεχασμένα από αυτούς, αληθινά χριστιανικά συναισθήματα με οποιαδήποτε άλλα συναισθήματα, για παράδειγμα, με το συναίσθημα της συμπόνιας προς τον σταυρωμένο Χριστό ως απλό άνθρωπο, ή με μια συναισθηματική, αισθησιακή συγκίνηση απέναντι στους αγγέλους. Σταδιακά, όλα αυτά, όταν η Ρωσία υπέστη την επιρροή της Δύσης, άρχισαν να μεταφέρονται και σε εμάς. Από τα τέλη του 17ου αιώνα, ο αυτοκράτορας Πέτρος Α΄ άρχισε να επιβάλλει βίαια τις δυτικές αρχές, τόσο στην κρατική δομή όσο και στον πολιτισμό και τη θρησκεία. Και υπό την πίεση της κρατικής εξουσίας, το δυτικό πνεύμα άρχισε να διεισδύει στην Εκκλησία. Έτσι εμφανίστηκαν στη χώρα μας αυτοί οι «κουπιδόμορφοι» άγγελοι.

Για να καθαριστούμε από τη μόλυνση που μας έφερε η Δύση, η οποία έχει στερηθεί τα χριστιανικά ιδανικά, πρέπει να εκδιώξουμε από την ψυχή μας τη συμπάθεια για ό,τι είναι αισθησιακό. Πρέπει να προσανατολιζόμαστε, με βάση την Αγία Γραφή, προς την ορθόδοξη παλαιορωσική και βυζαντινή αγιογραφία, προκειμένου να καλλιεργήσουμε μέσα μας γνήσια χριστιανικά συναισθήματα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό θα συντελούσε ώστε κατά τη διάρκεια της προσευχής να μην μας κατακλύζει μια εντελώς ακατάλληλη συναισθηματικότητα απέναντι στους αγγέλους. Όταν προσευχόμαστε στον Φύλακα Άγγελο και ατενίζουμε τις εικόνες των αγγέλων, πρέπει να νιώθουμε φόβο Θεού, ευλάβεια και ταπείνωση απέναντι σε αυτά τα όντα, που, αν και έχουν σταλεί για να μας υπηρετούν, μας ξεπερνούν κατά πολύ ως προς τη φύση τους και ειδικά ως προς την αγιότητά τους.

Όσον αφορά τους αγγέλους που έπεσαν – τους δαίμονες –, δεν πρέπει να τους φανταζόμαστε ως αστεία κατσικάκια με κέρατα, οπλές και ουρά. Όταν ένας δαίμονας επιτίθεται σε έναν άνθρωπο, τον πειράζει, δεν είναι καθόλου αστείο, και όποιος γελάει με τους δαίμονες, γίνεται ο ίδιος αντικείμενο γέλιου για αυτούς. Ο αγώνας εναντίον των δαιμόνων είναι τρομακτικός. Εμφανίζονται με τερατώδη, κακάσχημη μορφή, μερικές φορές και με τη μορφή τράγων, αλλά αν βλέπαμε έναν τέτοιο τράγο, μάλλον θα λιποθυμούσαμε από το τρόμο και δε θα γελούσαμε. Στην Αποκάλυψη, για παράδειγμα, ο διάβολος απεικονίζεται ως δράκος, δηλαδή ως γιγάντιο φίδι. Και ο απόστολος Πέτρος λέει: «Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διάβολος ὡς λέων ὠρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ» (Α΄ Πέτ. 5, 8). Σαν λιοντάρι, και όχι σαν κατσικάκι με κέρατα και ουρά.

Ο μεγαλόσχημος Αρχιμανδρίτης Αβραάμ (Ρέιντμαν)

Σχετικά με αυτό, θα ήθελα να αναφέρω ένα παράδειγμα από ένα ελάχιστα γνωστό βιβλίο με τίτλο «Κοντά στο ηλιοβασίλεμα». Σε αυτό περιγράφονται ασκητές της ευσεβείας που αγωνίζονταν στον Καύκασο στα τέλη του 19ου – αρχές του 20ού αιώνα. Υπήρχε κάποιος μοναχός Ιορδάνης, που είχε προσχωρήσει στην ορθοδοξία από τους Παλαιόπιστους, πρώην αξιωματικός, ο οποίος έγινε ερημίτης και αυστηρός νηστευτής: δεν έτρωγε τίποτα εκτός από αλεύρι καλαμποκιού – ούτε ψωμί, ούτε μούρα. Όμως, παρόλο που αυτός ο ασκητής έτρωγε μόνο αλεύρι, βίωνε πολύ έντονα το πάθος της πορνείας. Κάποτε, ενώ βρισκόταν υπό την επήρεια λογισμών πορνείας και προσευχόταν εναντίον τους, βγήκε από το κελί του και ξαφνικά βλέπει μπροστά του μια γυμνή γυναίκα τεράστιου ύψους, αρκετών μέτρων, από την οποία αναδυόταν μια αφόρητη δυσοσμία. «Έλα κοντά μου», είπε η γυναίκα στον μοναχό, «ας απολαύσουμε». Από τον τρόμο, ο πατήρ Ιορδάνης λιποθύμησε. Δεν λιποθύμησε κάποια νεαρή κοπέλα, αλλά λιποθύμησε ένας ενήλικος άνδρας, πρώην αξιωματικός, και μάλιστα νηστευτής και ευχέτης. Πρόκειται για ένα τερατώδες, αποτρόπαιο φαινόμενο, αλλά από αυτό το παράδειγμα μπορούμε να συμπεράνουμε πόσο τρομακτικό είναι να βλέπεις δαίμονες.

Όποιος γελάει με τους δαίμονες, γίνεται ο ίδιος αντικείμενο γέλιου για αυτούς

Είναι πολύ επικίνδυνο, αφενός, να συγκινούμαστε βλέποντας αγγέλους με τη μορφή βρεφών με φτερά, και αφετέρου, να γελάμε με τους δαίμονες που έχουν τη μορφή διαβολάκων με κέρατα και ουρές όπως των τράγων. Ας αντιμετωπίζουμε τους αγγέλους με ευλάβεια και φόβο Θεού· ας αντιμετωπίζουμε με επιφυλακτικότητα τους δαίμονες που μας πειράζουν, και να κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας με φόβο. Ας μην τους φοβόμαστε, αφού μας προστατεύει ο Κύριος και ο Φύλακας Άγγελός μας, αλλά ας μην υπερεκτιμούμε τις δυνάμεις μας και ας μην προσποιούμαστε ότι είμαστε ήρωες. Αυτή είναι η ορθή, η αληθινά ορθόδοξη στάση απέναντι στον κόσμο των πνευματικών όντων. Ο πνευματικός κόσμος είναι αναπόσπαστος από εμάς. Όπως με το σώμα ερχόμαστε σε επαφή με τον επίγειο κόσμο, έτσι και με την ψυχή ερχόμαστε σε επαφή με τον πνευματικό κόσμο. Όπως ο πιστός άνθρωπος, ακόμα και να μην το θέλει, αναγκάζεται να ζει τη σωματική ζωή, έτσι και ο άπιστος άνθρωπος, ακόμα και να μην το θέλει, ζει πνευματική ζωή, δηλαδή η ψυχή του, είτε το συνειδητοποιεί είτε όχι, βρίσκεται σε επικοινωνία με πνευματικά όντα. Γι’ αυτό ας αντιμετωπίζουμε το θέμα της σωτηρίας μας με φόβο Θεού και με προσοχή, ακολουθώντας την ορθόδοξη παράδοση, και όχι ό,τι ήρθε με την πάροδο του χρόνου με τη μορφή εικόνων και, κυρίως, με λανθασμένη στάση απέναντι στα πνευματικά θέματα. Αμήν.