Η «αχορτασιά» των αγίων και «τα βάθη του σατανά»

Όταν ξαναδιαβάζω τις σημειώσεις του Οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη, πάντα σταματώ στο ίδιο εκπληκτικό σημείο. «Νοσταλγεί η ψυχή μου τον Θεό πάντα και προσεύχεται μέρα και νύχτα», έγραφε ο άγιος. Τι το εκπληκτικό υπάρχει εδώ; Αποδεικνύεται ότι μπορεί κανείς να προσεύχεται μέρα και νύχτα και, παρόλα αυτά… να νοσταλγεί τον Θεό. Η προσευχητική εργασία μέρα και νύχτα, την οποία αναφέρει ο Άγιος, ονομάζεται από τους αρχαίους πατέρες «αυτενέργητη προσευχή». Έτσι ονομάζεται η αδιάλειπτη επικοινωνία με τον Θεό, στην οποία έφταναν ελάχιστοι εκλεκτοί άγιοι. Και να που ο Άγιος Σιλουανός, ο οποίος μετά από χρόνια σκληρής πνευματικής προσπάθειας απέκτησε μια τέτοια προσευχή, ομολογεί ότι… του λείπει ο Θεός. «Νοσταλγεί η ψυχή μου τον Θεό», αναστενάζει ο γέροντας. Εκείνος στον οποίο εμφανίστηκε ο Χριστός, εκείνος που είχε πληθώρα χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος, παραπονιέται για το ότι δεν του είναι αρκετή η επικοινωνία με τον Θεό.

Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η λέξη «πάντα». Ας υποθέσουμε ότι κι εμείς μερικές φορές νοσταλγούμε τον Κύριο. Ειδικά όταν έχουμε αμαρτήσει και έχουμε χάσει τη χάρη. Ή όταν έχουμε καιρό να πάμε στην εκκλησία και έτσι έχουμε επίσης στερηθεί τη χάρη. Όμως, πήγαμε στη λειτουργία, εξομολογηθήκαμε, κοινωνήσαμε, ζεσταθήκαμε με την εκκλησιαστική προσευχή. Νιώθουμε και πάλι την παρουσία του Θεού στη ζωή μας, νιώθουμε καλά και χαρούμενοι, και πηγαίνουμε σπίτι – «να ξεκουραστούμε». Ο Όσιος Σιλουανός, όμως, βρισκόταν καθημερινά στον ναό, κοινωνούσε συχνά, προσευχόταν αδιαλείπτως και, παρόλα αυτά, έλεγε: «Νοσταλγεί η ψυχή μου τον Κύριο πάντα». Πώς γίνεται αυτό; Δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Η σκέψη μας σταματάει σε απορία, νιώθοντας το μεγάλο μυστήριο της αγιότητας.

***

Όλους τους αγίους ενώνει μια κάποια αχορτασιά στη θεογνωσία: δεν τους ήταν αρκετός ο Θεός!

Ίσως αυτό που ενώνει όλους τους αγίους είναι μια κάποια αχορτασιά στη θεογνωσία. Για παράδειγμα, ο Όσιος Αλέξανδρος του Σβίρ δεν αρκέστηκε να φύγει από το σπίτι του στη νεότητά του για να πάει στο Βάλαμο, ούτε αρκέστηκε στο να ασκείται σε ένα κοινόβιο με το αυστηρότατο τυπικό. Δεν του ήταν αρκετή ακόμα και η ερημική ζωή σε ένα απομονωμένο νησί, όπου, για να ασκείται στη μνήμη θανάτου, έσκαψε μόνος του έναν τάφο και, στις σπάνιες ώρες ανάπαυσης, ξάπλωνε μέσα σ’ αυτόν. Αλλά ούτε αυτό ικανοποίησε τον άγιο: βρήκε μια μικρή ρωγμή στον βράχο, όπου κρυβόταν για εντατική προσευχή. Εκεί η θεία πείνα του έβρισκε ευλογημένο κορεσμό.

Ή ένας άλλος άγιος, ο Όσιος Συμεών ο Στυλίτης. Αφού έγινε μοναχός σε ηλικία 18 ετών, θεώρησε τη μοναστική ζωή όχι αρκετά αυστηρή και άρχισε να εξαντλεί το σώμα του σε τέτοιο βαθμό, ώστε ο ηγούμενος και η αδελφότητα προτίμησαν να τον εκδιώξουν από το μοναστήρι. Στη συνέχεια, ο όσιος δοκίμασε τον εαυτό του με σαρανταήμερη νηστεία χωρίς νερό και τροφή, και ύστερα παρέμεινε για 37 χρόνια πάνω στον στύλο σε αδιάλειπτη προσευχή. Μόνο έτσι μπορούσε να τρέφεται η πνευματική του αχορτασιά.

Τα Καρούλια, Άγιο Όρος

Σε αυτούς τους ανθρώπους ο Θεός δεν ήταν ποτέ αρκετός! Πράγματι, στον άνθρωπο είναι ενσωματωμένη μια ανεξάντλητη δίψα για τη γνώση του Θεού, η οποία δεν μπορεί να ικανοποιηθεί με τίποτα και με κανέναν άλλον, παρά μόνο με τον Κύριο. Αυτή η δίψα μπορεί να κατευναστεί με ορισμένα πράγματα, τα οποία είναι καλά από μόνα τους, αρκεί να μην γίνεται προσπάθεια να αντικατασταθεί με αυτά η πνευματική ζωή: με την οικογενειακή ευτυχία, τη δουλειά, τη φιλία, τη δημιουργικότητα, τα ταξίδια, το αγαπημένο χόμπι. Ή μπορεί ο άνθρωπος θα ικανοποιεί τη θεία πείνα με «ξηρά τροφή»: με το να πηγαίνει στην εκκλησία μόνο στην τελετή της Ανάστασης και για να ανάψει ένα κερί κάπου μία φορά το μήνα. Σε αυτή την περίπτωση, το κάρβουνο της επιθυμίας για τον Θεό που σιγοκαίει θα παραμείνει απλώς μια φλογίτσα, που τρεμοπαίζει κάπου στα απομακρυσμένα δωμάτια της ψυχής. Αν όμως αναζωπυρώνει κανείς αυτή την σπίθα αδιάκοπα, η καρδιά του θεόφιλου θα μετατραπεί σταδιακά σε μια φλεγόμενη εστία. Κάθε προσευχητικός αναστεναγμός, κάθε Λειτουργία θα ενισχύει τη φλόγα αυτής της καμίνου. Με συνεχή εργασία, ο άνθρωπος θα μεταμορφωθεί σε μια φλεγόμενη λαμπάδα, που θα ανάβει τις καρδιές των άλλων ανθρώπων. Τέτοιοι είναι οι άγιοι, που αναζωπύρωσαν τη φλόγα της αγάπης προς τον Θεό μέχρι τις διαστάσεις του ηλιακού δίσκου και που φώτισαν με το φως της ψυχής τους ολόκληρο το σύμπαν.

***

Παράλληλα με την αχορτασιά των αγίων για τη γνώση του Θεού, υπάρχει και η αχορτασιά του αμαρτωλού για την ανομία. Και η αμαρτία επίσης αναζωπυρώνει μια φωτιά, εκείνο το πυρ της κολάσεως, στην οποία ο Κύριος θα ρίξει τον σατανά και τους υπηρέτες του. Αν η φωτιά της αγάπης προς τον Θεό τροφοδοτείται από τις αρετές, τότε το πυρ της Γέεννας αναζωπυρώνεται από την αμαρτία. Αυτή η αχορτασιά με αρνητικό πρόσημο είναι επίσης τρομακτικά ανεξάντλητη. Η αμαρτία δεν έχει πάτο, διότι στις ρίζες της αμαρτίας βρίσκεται ένα άυλο πνεύμα. Δεν είναι τυχαίο που στην Αποκάλυψη γίνεται λόγος για τα «βαθέα του σατανά» (Αποκ. 2:24). Η ανομία έχει και αυτή την αβυσσαλεότητά της, και ο καθένας μπορεί να πέσει σε αυτή. Να πέσει, και έτσι να απομακρυνθεί για πάντα από τον Θεό.

Μερικές φορές, το βάθος της πτώσης στην αμαρτία γίνεται εφαλτήριο για ένα άλμα προς τα πάνω, προς την ευλογημένη αχορτασιά. Όπως η Αγία Μαρία η Αιγυπτία: από την άβυσσο της ανομίας στα βάθη της γνώσης του Θεού· από το απόλυτο σκοτάδι της αμαρτίας στην εκθαμβωτική λάμψη της αγιότητας. Αλλά αυτό συμβαίνει σπάνια. Κατά κανόνα, είναι δύσκολο για τον άνθρωπο, αφού πέσει στον αιγυπτιακό λάκκο βαριάς αμαρτίας, να βγει από αυτόν και να κατευθυνθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η αμαρτία είναι ένα άνετο κύλισμα προς τα κάτω, η αρετή είναι μια αργή ανάβαση προς τα πάνω. Εδώ κάθε εκατοστό κερδίζεται με τεράστιο κόπο. Γι’ αυτό και οι μαθητές ρωτούσαν τον Χριστό με ανησυχία: «Κύριε, εἰ ὀλίγοι οἱ σῳζόμενοι; ὁ δὲ εἶπε πρὸς αὐτούς· ἀγωνίζεσθε εἰσελθεῖν διὰ τῆς στενῆς πύλης· ὅτι πολλοί, λέγω ὑμῖν, ζητήσουσιν εἰσελθεῖν καὶ οὐκ ἰσχύσουσιν» (Λκ. 13: 23–24).

***

«Νοσταλγεί η ψυχή μου τον Θεό πάντα και προσεύχεται μέρα και νύχτα», έγραψε ο Άγιος Σιλουανός, σαν να μιλούσε εκ μέρους όλων των αγίων. Εμείς, που κουραζόμαστε από τις δίωρες ακολουθίες, που τεμπελιάζουμε να διαβάζουμε καθημερινά ακόμη και ένα σύντομο προσευχητικό κανόνα, καταλαβαίνουμε κάτι από αυτή την αχορτασιά για τη χάρη; Οι άγιοι νοσταλγούσαν χωρίς τον Θεό, ενώ εμείς είμαστε ικανοί να νοσταλγούμε… μαζί με τον Θεό. Μπροστά στην τηλεόραση ή στην οθόνη του υπολογιστή δεν νοσταλγούμε καθόλου. Περιτριγυρισμένοι από μια χαρούμενη παρέα, περνάμε εύκολα ώρες ή ακόμη και ολόκληρες ημέρες. Δεν νοσταλγούμε, όταν έχουμε μια ενδιαφέρουσα δουλειά ή ένα συναρπαστικό ταξίδι. Δεν νοσταλγούμε εκεί όπου θα νοσταλγούσαν οι άγιοι. Και δεν μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα αυτό που τους ενδιέφερε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στον κόσμο.

Εμείς φεύγουμε από τα «βάθη του σατανά», αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμη τη χάρη της αχορτασιάς των αγίων. Όμως ακριβώς εκεί – στην «παντοτινή νοσταλγία για τον Θεό» – μας καλεί κάθε όνομα από το εκκλησιαστικό ημερολόγιο, κάθε Κυριακή, κάθε εκκλησιαστική γιορτή. Το άπειρο της Θεότητας εξακολουθεί και σήμερα να έλκει τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. «Ἄβυσσος ἄβυσσον ἐπικαλεῖται εἰς φωνὴν τῶν καταῤῥακτῶν σου» (Ψαλ. 41:8). Και πόσο θα θέλαμε την απεραντοσύνη της Θείας αγάπης να την υποδεχτούμε με την αχορτασιά της καρδιάς μας.